W grudniu zeszłego roku, nowy metropolita warszawski, arcybiskup Stanisław Wielgus wyraził pogląd na temat pojawiających się od czasu do czasu, z monotonną natarczywością, prób tropienia tajnych współpracowników służby bezpieczeństwa, działających w kościele katolickim: bałbym się bardzo – powiedział hierarcha – żeby lustracja nie stała się formą współczesnej inkwizycji. Osobiście, kościelny dostojnik nie jest przeciwnikiem lustracji, obawia się jednak, że przy tej okazji może dojść do zniszczenia człowieka na podstawie półprawd i wątpliwych informacji ludzi, którzy nie byli nastawieni na prawdę. Wystąpienie nominata nie mogło być zaskoczeniem dla tzw. opinii publicznej, która podobne w tonie i z ducha wypowiedzi wielokrotnie zdołała usłyszeć z ust najwyższych dostojników kościelnych.
Tym razem słowa kolejnego katolickiego hierarchy, usiłującego zamazać obraz rzeczywistego charakteru stosunków państwo-kościół, nabrały wymiaru profetycznego. Jeszcze dobrze nie obeschła farba na uroczystej deklaracji ekscelencji, a już do głosu doszli ludzie podejrzewani o instrumentalne podejście do prawdy. Doniesienia Gazety Polskiej, według której Stanisław Wielgus miał współpracować ze służbami specjalnymi peerelu, zostały uznane za jaskrawy przykład dzikiej lustracji i ostro napiętnowane w mediach.
Arcybiskupia reakcja, pełna nieskrywanego oburzenia, byłaby ze wszech miar zrozumiała, gdyby nie fakt, że gazetowe doniesienia okazały się prawdziwe. Jak na zatwardziałego grzesznika przystało, pełen dobrej wiary w manipulacyjne talenty chlebo- i mocodawców, hierarcha konsekwentnie kłamał. Kapłan ów widać dobrze zapamiętał lekcję katechezy, mówiącej o jednym grzeszniku milszym Bogu…
I słusznie pokładał wiarę w solidarne uczucia katolickich dostojników, jak i Bożą łaskę. Podczas wielkich uroczystości, na których miał się dokonać niedoszły ingres, głosem swojego autorytetu przemówił najwyższy rangą peerelowski dostojnik, ciskając gromy na tych, co to odważyli się naruszyć sacrum obowiązującego porządku. Wbrew oczywistym faktom, prymas Glemp mówił: Cóż to za sąd na podstawie świstków, dokumentów trzeci raz odbijanych? Wychodząc zapewne z założenia, że to swoiste zwerbalizowane przemilczenie najskuteczniej zamiecie nieczystości pod dywan, prymas wyniósł sztukę faryzeizmu w najwyższe rejony profesjonalnej obłudy.
A jednak to nie obłuda rodzimych hierarchów wydaje się najciekawsza, ale konsternacja, jaka w związku z tak dramatycznymi wydarzeniami, zapanowała wśród wiernych, a której podłoże wydaje się niejasne. Przypadek kapłana Wielgusa nie odbiega bowiem od schematu obowiązującego w krajach komunistycznych. Młody, ambitny ksiądz poszukający metody na zrobienie kariery, albo tylko sposobu na wyrwanie się z granic przeciętności, musi dokonywać niekiedy trudnego wyboru pomiędzy złem mniejszym a większym, odpowiednio oszacować sytuację, określić zawczasu własną intelektualną, a przede wszystkim duchową rangę. Czy mam zostać wiejskim plebanem, czy może przewidziany zostałem do wyższych celów? – Takie zapewne pytania nękały wielokrotnie młodego, ambitnego księdza. Z perspektywy kariery jaką zrobił, zaszczytów, które go spotkały, pracy jaką wykonał dla dobra Kościoła – rzec by można, z niewielką dozą ironii, że jego wybór okazał się trafny. Jak wielu sobie podobnych, wybrał drogę chwały, okraszoną jedynie niewielkim piętnem zaprzaństwa. Zapewne bardzo wielu dzisiejszych purpuratów podjęło w przeszłości analogiczną decyzję. Ale to Wielgusowi powinęła się noga. Pozostali mogą spać spokojnie.
Wydawać by się mogło, że wierni, praktykujący katolicy powinni zdawać sobie sprawę z realiów, w jakich żyją. 50 lat komunizmu odcisnęło niezatarte piętno na pasterzach Kościoła. Powinni choć trochę znać i pamiętać historię wspólnoty, do której przynależą. Problem tkwi jednak nie tyle w pamięci lub jej braku, ale w tej elementarnej prawdzie, że o pewnych sprawach lepiej w ogóle nie myśleć.
Przychodzi jednak moment, gdy nie sposób dłużej umykać przed natarczywością pytań. W jaki przedziwny sposób bezbożny komunizm, wróg każdej religii, a religii katolickiej, jak się zdaje, w szczególności, pozwolił na tak wspaniały rozwój rodzimego katolicyzmu? Na budowanie nowych świątyń i pielęgnowanie starych, na katolickie szkoły i uniwersytety, na katolickie gazety? Jak to się działo, że w teoretycznie ateistycznym państwie prawie 100% populacji deklarowało przywiązanie do wiary, niemal wszyscy przyjmowali sakramenty, a wielkie uroczystości kościelne gromadziły miliony wiernych? Odpowiedź na wszystkie te pytania może się okazać nieprzyjemna.
Ceną, jaką należało zapłacić, był kompromis, umowa zawarta pomiędzy bezbożnym bolszewizmem a świętym Kościołem, moralny relatywizm, przy którym ciemna karta w biografii arcybiskupa Wielgusa jest jedynie drobnym występkiem.
Nie znamy zbyt dobrze historii owych kompromisów, nie wiemy jak często, jak intensywnie krzyżowały się drogi, po których kroczyły obie strony, choć z perspektywy znikomej wiedzy, jaką mimo wszystko dysponujemy, wydaje się nie budzić wątpliwości, że nadto często kroczyli ramię w ramię. Od słynnej umowy z 1950 roku, poprzez wzywanie wiernych do głosowania na komunistów w 1957, aż po magdalenkowy sabat katolicko-bolszewickich dostojników, nieustannie wytyczano nowe ścieżki współistnienia, a raczej współegzystowania.
Dzieje współczesnego faryzeizmu nie mają wiele wspólnego z niecnym postępowaniem poszczególnych duchownych i hierarchów, z tysiącami kapłanów uwikłanych we współpracę z komunistycznym reżimem. Problem, o którym tu mowa, nie jest problemem masowej agentury w łonie Kościoła, ale współpracy z totalitarnym reżimem. To owa współpraca i wypływające z niej dziejowe konsekwencje, w większej, niż jakiekolwiek inne okoliczności, mierze wpłynęła na mizerny stan duchowy i elementarny brak moralnego i politycznego rozeznania rodzimego stadła. Dzięki autorytetom pokroju Wyszyńskich, Glempów, Wielgusów, a nawet znacznie wyżej uplasowanych w hierarchii purpuratów przeciętny Polak-katolik nie zdaje sobie nawet sprawy z miałkości własnej egzystencji, a przecież powinien jak najrychlej zadać sobie pytanie, czy droga ku zbawieniu, aby na pewno wiedzie przez bramy tego Kościoła.
Straszny jest współczesny bolszewizm, przyczajony, ukryty, pozbawiony cienia, ale jakiż straszny wydaje się także modernistyczny faryzeizm!
Send to a friend
Po przeczytaniu powyższego artykułu z całą pewnością można stwierdzić jedno – autor jest stronniczy. Wygłaszanie skrajnych poglądów jest oczywiście efektowne, a przyjęcie ich jako swoich łatwiej pozwala zrozumieć minioną i obecną rzeczywistość, ale działania te mijają się z poszukiwaniem „prawdy obiektywnej”. Trudno powiedzieć, co autor rozumie pod pojęciem Kościół, który wg niego dopuścił się kolaboracji z bolszewizmem? Przypuszczać można, że mianem Kościoła autor określa jedynie kapłanów. Otóż Kościół to nie tylko duchowni, ale także osoby świeckie, które do niego należą. Czy więc tysiące osób świeckich także kolaborowało, a może purpuraci wykorzystywali tylko naiwność swoich owieczek i kolaborowali samotnie za ich plecami? Takie to niezbyt mądre pytania nasuwają się po niezbyt mądrym artykule. Pozostając jedynie przy kapłanach nasuwa się refleksja, dlaczego autor wspomina jedynie o S. Wyszyńskim, S. Wielgusie i J. Glempie? Czy o bohaterskiej i całkiem jednoznacznie wrogiej postawie wobec władzy komunistycznej licznych kapłanów nie wypada autorowi głośno mówić. Pisząc artykuł o Kościele nie poświęcił autor ani jednego słowa wielkim synom Kościoła, takim jak J. Popiełuszko, K. Jancarz czy A. Chojnacki. D. Rohnka całkowicie zajęty jest napiętnowywaniem kolaborantów i faryzeuszy, co odbiera mu zdolność trzeźwej oceny naszej najnowszej historii.
M. Kowalski
Drogi Panie Marku,
Kościół to oczywiście wspólnota ludzi ochrzczonych, a jednak, kiedy potocznie używamy określenia “Kościół”, (np. w zdaniu “stanowisko Kościoła wobec Hitlera”), to mamy zazwyczaj na myśli hierarchię kościelną. Przeczytałem artykuł raz jeszcze i wydaje mi się to jasne.
To uściślenie jednak nie prowadzi nas daleko, bo Pańskie następne pytanie brzmi: “Czy więc tysiące osób świeckich także kolaborowało?” A czyż nie?
Nie mam pojęcia, dlaczego autor wspomniał o jednych, a nie o innych, ale domniemywam, że celem autora nie było stworzenie wyliczanki nazwisk. Kiedy np. Józef Mackiewicz pisze o kolaboracji oddziałów AK z sowieckim najeźdźcą przy wyzwalaniu Wilna, to czy ma jednocześnie obowiązek wspomnieć o Łupaszce, który odmówił udziału w tej zbrodni? Przyzna Pan, że chyba nie, ze względu na przedmiot rozważań. I tu wydaje mi się, należałoby zastosować tę samą zasadę. Co z kolei prowadzi mnie do stronniczości, skrajności i poszukiwania prawdy obiektywnej (bez cudzysłowu).
Przyjęta przez ogromną większość polskiego narodu “ocena najnowszej historii” jest taka (w skrócie), że naród nigdy się nie poddał, że walczył bohatersko, aż w końcu obalił komunizm w 1989 roku. Niezgoda z taką oceną, naraża zazwyczaj na zarzut stronniczości i skrajności, choć wyznać muszę, że w imię “trzeźwości ocen”, więcej prawdy widzę w oskarżeniu o powszechną kolaborację, niż w opiewaniu powszechnego heroizmu.
Panie Michale,
Głosi Pan teorię powszechnej kolaboracji, inni natomiast uważają, że zdecydowana większość społeczeństwa pragnęła upadku władzy bolszewików. Wspomniany przez Pana Mackiewicz właśnie w tym powszechnym pragnieniu dopatrywał się słabości komunizmu. Nie miało to jednak nic wspólnego z gloryfikowaniem bohaterskiej walki narodowej, które Pan imputuje rzekomej „ogromnej większości polskiego narodu”. Co określa Pan mianem „powszechnej kolaboracji”? Czy każdy obywatel PRL-u pracujący i płacący podatki, a więc wspierający tamten twór państwowy był kolaborantem? Czy dzieci też kolaborowały uczęszczając do komunistycznych szkół i przedszkoli? Jeżeli wszyscy byliśmy kolaborantami to może nadal nimi jesteśmy, bo przecież nie mieliśmy okazji przestać nimi być? Dlaczego więc pisze Pan o „polskim narodzie”? Czy istnieje naród polski Panie Michale? Jeśli tak, to od kiedy? Jeśli istnieje od kilkuset lat i w okresie komunistycznym nie walczył to co robił? Przespał go?
Podtrzymuję zarzut stronniczości i skrajności ocen postawiony wobec autora artykułu. Jak Pan zapewne wie, stanowisko hierarchów kościelnych wynikało z kierunku prowadzonej przez Watykan „polityki wschodniej”, na temat której można dyskutować, bo przybierała ona przecież różne oblicza. Natomiast autor podsumowując artykuł stwierdzeniem o wątpliwej „drodze ku zbawieniu” przez bramy Kościoła wyszedł poza temat, ponieważ to, co wcześniej napisał nie dotyczyło chrześcijańskiej misji Kościoła. Utożsamianie ponadczasowego posłannictwa Kościoła z dyplomacją kardynała Casaroliego i z wypowiedziami prymasa Glempa jest nieporozumieniem. Kościół przetrwał i przetrwa jeszcze niejedną burzę i z tego co widać jego autorytet jest niepodważalny dla znacznej liczby mieszkańców świata. Czy pan Rohnka jest osobą kompetentną do ferowania wyroków w stylu: „w tym Kościele nie ma zbawienia”? Obawiam się, że nie.
Autor jest stronniczy, ponieważ całą „wpólnotę ludzi ochrzczonych” nazywa kolaborantami. Stwierdzenie, że Kościół kolaborował podobne jest do wypowiedzi typu „Cyganie to złodzieje” lub „Żydzi są chciwi”. Generalizowanie w tych wypadkach jest krzywdzące, a osoba głosząca takie poglądy niewątpliwie stronnicza i pozbawiona „trzeźwej oceny”. Można negatywnie oceniać „politykę wschodnią” Watykanu, tak jak czynił to Mackiewicz, ale takie postępowanie nie uprawnia do uogólniania, czyli stawiania zarzutów wszystkim członkom Kościoła. Takie są moje refleksje po przeczytaniu atykułu, którego autorowi wyraźnie brakuje zdolności analitycznego myślenia. Pan Rohnka być może jest dobrym oskarżycielem, ale przecież chodzi o coś więcej. Rzeczywista rola Kościoła egzystującego w warunkach komunistycznej zarazy czeka na swoich badaczy. Na razie ich nie ma. Są tylko różnej maści apologeci oraz oskarżyciele, prezentujący skrajne poglądy.
Pańskie porównanie Panie Michale jest zrozumiałe, lecz nieco niefortunne. Między Kościołem a AK istnieją jednak znaczne różnice, których nie ma sensu wyjaśniać. Nie wiem, czy Łupaszka odmówił wykonania rozkazu, w każdym razie wiadomo, jak w wojsku podczas wojny karane jest tego typu zachowanie, w związku z czym liczba „nieposłusznych” oficerów na pewno proporcjonalnie nie osiągnęła liczby „nieposłusznych” księży, co było przecież zjawiskiem często spotykanym.
A Mackiewicz o Łupaszce wspomina w „Nie trzeba głośno mówić”…
“Każda interpretacja, cała psychologia, wszystkie próby uczynienia rzeczy zrozumiałymi, domagają się pośrednictwa teorii, mitologii i kłamstw.” Hermann Hesse
Drogi Panie,
Z całą pewnością niczego nie głoszę, co najwyżej wyrażam swoją opinię. Staram się także nie wysuwać teorii.
Wydaje mi się, że życie pod komunizmem sprowadza się do kolaboracji w sposób nieunikniony, ze względu na totalną naturę tego fenomenu. Dlatego właśnie podziemie lat 80. było wielką (straconą) szansą, bo po raz pierwszy można było oddychać. Na marginesie, dlatego w moim przekonaniu, Józef Mackiewicz chętnie godził się na przedruki swych książek w podziemiu, a nie zgodziłby się na ich druk w miłościwie panującym prlu nr 2.
Wróćmy jednak do meritum. Czy rzeczywiście stanowisko kardynała Sapiehy w 1945 roku było wynikiem polityki wschodniej Watykanu? A mnie się zdawało, że wtedy obowiązywała “teoria bezbożnego bolszewizmu”. Ponadczasowa misja Kościoła nie ma nic wspólnego z polityką, bo Pan Nasz, Jezus Chrystus, nakazał nam oddać Bogu co Boskie, a Cezarowi, to co cesarskie. NB, ma Pan rację, że Pan Rohnka nie powinien ferować wyroków na temat dróg zbawienia, bo Zbawienie jest Łaską i nikt nie jest “kompetentny” w tej kwestii. Twierdzenie natomiast, że hierarchia kościelna w prlu współpracowała z komunistycznym państwem, wydaje mi się nie podlegać dyskusji. Jest tylko stwierdzeniem faktu, a nie bezpodstawną generalizacją.
Na koniec Łupaszka. Doprawdy jestem świadom, że JM wspomina o nim w “Nie trzeba głośno mówić”. Użyłem jego przykładu jako analogii i wyznaję, że wydaje mi się ona nadal trafna, ponieważ nieposłuszeństwo Łupaszki wobec rozkazów z Londynu, nie może rozgrzeszać ani tych, którzy je wydali, ani tych, którzy je wykonywali. Zatem kiedy mówimy o postępowaniu wielu, nie musimy wspominać o wyjątku. c.b.d.d
Stwierdzenie, że hierarchia kościelna w prlu współpracowała z komunistycznym państwem jest rzeczywiście faktem, który dyskusji nie powinien podlegać. Takie uściślenie jest jak najbardziej wskazane w odniesieniu do omawianego artykułu, którego autor zbyt szafuje określeniem “Kościół” w sposób nieprzemyślany.
Przyrównuje Pan realizację Burzy na Wileńszczyźnie do postaw duchownych w prlu, a ja analogii w proporcjach nie widzę. Tam jeden Łupaszka, a tu tysiące. Tam można mówić o wyjątku, a tu nie.
Odnośnie Sapiechy trudno mi się wypowiadać. Jednak, o ile mnie pamięć nie myli, nie on był prymasem, tylko Hlond, który na temat bezbożnego bolszewizmu miał podobne zdanie jak Piusowie. Różnica w słowach i działaniach wymienionych wynikała z faktu, że papieże rezydowali w Rzymie, a Hlond mieszkał w Bolszewii, dokąd udał się dobrowolnie, choć mógł przecież, jak Mackiewicz, zostać na Zachodzie i walczyć z czerwonymi piórem.
Nie znam Panie Michale żadnego tekstu Mackiewicza, w którym autor wyrażałby aprobatę wobec działań podziemia lat 80. Wydawało mi się, że było raczej wprost przeciwnie. Na jakich przesłankach opiera Pan swoje wnioski i skąd Pan właściwie wie, na co Mackiewicz zgodziłby się dzisiaj? Pytam z ciekawości, bo być może są utwory, których nie znam (a znane mi są wszystkie wydawnictwa Kontry).
Nie odpowiedział Pan na moje pytania: “Jeżeli wszyscy byliśmy kolaborantami to może nadal nimi jesteśmy, bo przecież nie mieliśmy okazji przestać nimi być? Dlaczego więc pisze Pan o „polskim narodzie”? Czy istnieje naród polski Panie Michale? Jeśli tak, to od kiedy? Jeśli istnieje od kilkuset lat i w okresie komunistycznym nie walczył to co robił? Przespał go?”
Jak już tłumaczyłem powyżej, nie porównuję wspomagania bolszewików w zdobywaniu Wilna do zachowania hierarchii kościelnej wobec władz komunistycznych w prlu. Użyłem tego pierwszego, jako przykładu dla wykazania, że nie jest zawsze konieczne wyliczanie wyjątków. Łupaszka jednak nie był sam, stał na czele oddziału. Nie umiem powiedzieć, jaki był stosunek ilości żołnierzy Łupaszki do ilości żołnierzy AK, biorących udział w oddawaniu Wilna w bolszewickie ręce, ale przypuszczam, że było ich proporcjonalnie więcej niż ilość hierarchów kościelnych odmawiających współpracy z komunistami, wobec tych, którzy współpracowali.
JM wyrażał wielokrotnie swoją dezaprobatę pod adresem Solidarności, atoli był świadom, że podziemne wydawnictwa wydają jego książki i cieszył się z tego. Wiemy to m.in. od jego żony, która w marcu 1985 roku expressis verbis upoważniła wszelkie nielegalne wydawnictwa w prlu do przedruku jego książek. Nikt oczywiście nie wie, co JM myślałby dziś, dlatego napisałem bardzo wyraźnie: “w moim przekonaniu”. Mamy chyba jednak prawo snuć na ten temat domysły. Jest wystarczająco wiele tekstów JM, które wskazują, co myślał na temat Wałęsy, Mazowieckiego, Michnika et al., czyli grupy ludzi, którzy ostensywnie przejęli władzę w 89 roku z błogosławieństwem towarzyszy Kiszczaka, Jaruzelskiego i Gorbaczowa.
Zastanówmy się nad Pańskimi pytaniami:
“Jeżeli wszyscy byliśmy kolaborantami to może nadal nimi jesteśmy, bo przecież nie mieliśmy okazji przestać nimi być? Dlaczego więc pisze Pan o „polskim narodzie”? Czy istnieje naród polski Panie Michale? Jeśli tak, to od kiedy? Jeśli istnieje od kilkuset lat i w okresie komunistycznym nie walczył to co robił? Przespał go?”
Czy naród, który zgodził się na niewolę, pozostaje narodem? Byłbym skłonny udzielić odpowiedzi twierdzącej. A to dlatego, że mnie nie interesują hipostazy – naród? społeczeństwo? – ponieważ są mniej realne niż jednostki (jeśli w ogóle można sensownie przypisać im jakąkolwiek realność). Kiedy napisałem powyżej “ogromna większość polskiego narodu”, to użyłem po prostu skrótu myślowego: “ogromna większość Polaków” byłoby ściślejsze.
Czy istnieje naród polski? Niestety chyba tak, istnieje kolektyw ludzki wykuty przez wielkich romantycznych poetów, w którym jednostki przekładają wartość “bycia Polakiem” ponad wartość “bycia człowiekiem”. Ale to jest odrębny temat.
Troszeczkę kręcimy się w kółeczko w tej dyskusji, przez co staje się ona chyba niezbyt interesująca. Próbuję od jakiegoś czasu powiedzieć Panu, że porównanie nie jest trafne, gdyż w przypadku zdobywania Wilna chodzi o wyjątki, a w przypadku duchownych (nie tylko wysokich hierarchów, ale chodzi o wszystkie osoby duchowne) o wyjątkach nie można mówić, bo tysiące to nie wyjątki.
Napisał Pan: “Dlatego właśnie podziemie lat 80. było wielką (straconą) szansą, bo po raz pierwszy można było oddychać. Na marginesie, dlatego w moim przekonaniu, Józef Mackiewicz chętnie godził się na przedruki swych książek w podziemiu [...]
Pytam więc po raz kolejny: z którego tekstu JM wynika, że “po raz pierwszy można było oddychać” w prlu lat osiemdziesiątych? Niech Pan już nie pisze, że się cieszył z wydawanych w drugim obiegu książek, bo to nie jest logiczna odpowiedź na postawione powyżej pytanie.
Od dawna mam wrażenie, że kręcimy się w kółko. Zatem:
1. Jak usiłowałem nieudolnie wykazać powyżej, nie wydaje mi się, żeby tysiące osób duchownych walczyło z komunistami, toteż uważam porównanie do Burzy za słuszne. Niezależnie od bohaterstwa żołnierzy AK, brali oni udział w wyzwalaniu Wilna na rzecz sowieckiego okupanta, co jest politycznym idtiotyzmem. W moim przekonaniu (choć używałem tego początkowo wyłącznie jako przykładu), istnieje pewna analogia pomiędzy Burzą, a zachowaniem hierarchii kościelnej wobec tychże bolszewików.
2. Jeśli przeczyta Pan ponownie mój komentarz z 15.11, to chyba przyzna Pan, że wyraźnie rozdzielam MOJĄ opinię na temat podziemia, od MOJEJ interpretacji opinii Mackiewicza (po słowach “na marginesie”). Ani Mackiewicz nie powiedział nigdy, że w podziemiu można było oddychać, ani ja nie utrzymywałem nigdzie, że tak powiedział. Pytanie mnie zatem “po raz kolejny”, z którego tekstu to wynika, mija się z celem, bo nie twierdziłem gdziekolwiek, że wynika.
3. Pozwolę sobie podtrzymać nieśmiało supozycję, że moja odpowiedź była całkowicie zgodna z logiką. Pytanie brzmiało: “Na jakich przesłankach opiera Pan swoje wnioski i skąd Pan właściwie wie, na co Mackiewicz zgodziłby się dzisiaj?” Odpowiedź: “Nikt oczywiście nie wie, co JM myślałby dziś, dlatego napisałem bardzo wyraźnie: “w moim przekonaniu”. Mamy chyba jednak prawo snuć na ten temat domysły. Jest wystarczająco wiele tekstów JM, które wskazują, co myślał na temat Wałęsy, Mazowieckiego, Michnika et al., czyli grupy ludzi, którzy ostensywnie przejęli władzę w 89 roku z błogosławieństwem towarzyszy Kiszczaka, Jaruzelskiego i Gorbaczowa.”Czy może mi Pan łaskawie wskazać zasadę logiczną, którą powyższa odpowiedź, w Pańskim mniemaniu, obraża? Z pewnością przestalibyśmy kręcić się wówczas w kółko.
1. Być może pewna analogia rzeczywiście istnieje, ale tylko na płaszczyźnie działania na korzyść bolszewików. Z perspektywy oczywiście łatwo nazywać operację “Ostra Brama” “politycznym idtiotyzmem”. Jednak czynią tak ludzie niezbyt obeznani z ówczesną rzeczywistością, z którą zmierzyć musiało się Państwo Podziemne. Panie Michale, czy twórca tej operacji ppłk. Maciej Kalenkiewicz był “politycznym idiotą” i chciał zdobyć Wilno dla bolszewików? Odpowie Pan, że chciał polskiego Wilna, a wyszło inaczej, że nie przewidział itd. Tak po latach możemy oceniać, ale ten człowiek zginął wraz z całym oddziałem z rąk bolszewików w obronie polskiej ziemii pod Surkontami. Niech Pan nie nazywa go idiotą ani kolaborantem, jeśli nie ze względów “patriotyczno-bogoojczyźnianych”, to ze względu na Pańskie zainteresowania “jednostką”, a była to wybitna jednostka.
2. Myślałem, że Pańskie przekonanie wynika z jakiegoś tekstu Mackiewicza, bo z czego jeszcze może wynikać? O ile wiem, o Solidarności wspomina Mackiewicz jedynie w dodatku do “Zwycięstwa prowokacji”.
3. Brak logiki w odpowiedzi dotyczy punktu 2., więc 3. jest zbędny.
Drogi Panie,
Wmawianie mi, że nazwałem pułkownika Kalenkiewicza “politycznym idiotą” jest zwykłym nonsensem; zwykłym tzn. niepolitycznym. Czyżby rzeczywiście pułkownik Kotwicz był autorem tej polityki? A ja naiwnie myślałem, że był tylko autorem planu operacji Ostra Brama. Polityka wspomagania bolszewików w zniewalaniu Polski była polityką ślepców, politycznych analfabetów – była politycznym idiotyzmem. Taka jest moja ocena z perspektywy historii. Ale taka także była ocena Józefa Mackiewicza, który był “obeznany z ówczesną rzeczywistością” i który wypowiedział był swą opinię na ten temat bez perspektywy czasu. Okazuje się, że w 63 lata po śmierci Kotwicza (i jego żołnierzy), nie można wypowiedzieć zdania, że ludzie odpowiedzialni za jego śmierć byli politycznymi analfabetami, bez narażania się na oskarżenia w rodzaju tych powyżej. Jeżeli powiem, że Agamemnon był politycznym ślepcem, kiedy wywołał spór z Achillesem, to wyrażę tylko opinię Odysa. W Pańskich oczach, okażę się jednak być “niezbyt obeznanym z ówczesną rzeczywistością”…
W punkcie drugim odsyłam Pana do Mackiewicza. Zawsze warto odświeżyć swą znajomość tekstów zanim się zabierze głos. Wiem coś o tym, sam padłem ofiarą mego przekonania, że znam JM.
Punkt 3 jest oczywiście zbędny, jak cała ta wymiana. Co uczyniło go niezbędnym, to niedostatki logiki w Pańskiej własnej pozycji, których najwyraźniej nie jest Pan w stanie nadal dostrzec.
Niepotrzebnie podgrzewa Pan temperaturę rozmowy. Proszę zrozumieć, że podjąłem z Panem dyskusję w celu wymiany sensownych, konstruktywnych myśli. Nie chcę się przekrzykiwać i łapać za słówka, ale jestem zainteresowany poszukiwaniem odpowiedzi na wiele pytań. Porusza Pan tematy, które ich dotyczą i mam nadzieję, że dlatego właśnie rozmawiamy. Pytałem o stosunek JM do Solidarności, o teksty na ten temat i jakoś nic dobrego z tego nie wynikło.
Pisze Pan: “ludzie odpowiedzialni za jego [Kotwicza] śmierć byli politycznymi analfabetami”. Nie rozumiem sensu tych słów. Kto wg Pana ponosi tą odpowiedzialność? Kotwicz bronił swojej ziemii przed najazdem bolszewickim i zginął. Decyzję walki z Sowietami podjął samodzielnie, bo rozkazy już nie dochodziły, a jeśliby doszły to przecież zabroniłyby mu podejmowania tej beznadziejnej walki. Tak więc obarcza Pan naczelne dowództwo zarówno odpowiedzialnością za współdziałanie z Sowietami, jak i za działania tych, którzy postąpili wbrew odgórnym wytycznym, podjęli walkę i zginęli. A wytyka mi Pan “niedostatki logiki”.
Proszę mi powiedzieć, jak miały postępować ludzie ówczesnych naszych władz, aby nie zostali określeni po latach przez Pana mianem “politycznych ślepców, analfabetów” etc. Czyli: jaką mieli alternatywę?
Zadałem sobie trud ponownego przeczytania powyższej wymiany i pozostaję przy swoim zdaniu w kwestiach logiki.
Co do Solidarności i JM, nie pytał Pan wcale, gdzie JM o tym pisał, tylko (cytuję): “z którego tekstu JM wynika, że “po raz pierwszy można było oddychać” w prlu lat osiemdziesiątych?”, co jest “łapaniem za słówka”, jak sam Pan to nazywa, bo to była moja opinia a nie JM.
Najważniejszy jest jednak Kotwicz. Czy możemy się zgodzić, że nie on był autorem polityki współpracy z wkraczającą armią czerwoną? Nie jestem specjalistą od historii AK, ale wydaje mi się, że większość żołnierzy AK, biorących udział w “wyzwalaniu” Wilna dla bolszewików, poszła do niewoli w połowie lipca (oficerowie aresztowani w Wilnie, a kilkanaście tysięcy żołnierzy w Puszczy Rudnickiej). Kotwicz jednak ukrywał się w lasach aż do bitwy pod Surkontami pod koniec sierpnia. Co Pańskim zdaniem wydarzyło się pomiędzy operacją Ostra Brama, w której AK miało walczyć ramię w ramię z armią czerwoną przeciw hitlerowskim okupantom, a bitwą pod Surkontami, w której żołnierze Kotwicza zginęli z rąk bolszewickich okupantów? Wedle AK-owskiej historiografii, AK zostało “zdradzone”, ale pozwolę sobie powiedzieć za Mackiewiczem, że wróg nie może zdradzić. Postępowanie bolszewików było całkowicie przewidywalne i dlatego właśnie polityka, która doprowadziła do Burzy, Ostrej Bramy itd. była polityką ślepców. Dlatego także, w moim przekonaniu, autorzy tej polityki są odpowiedzialni zarówno za los AK-owców aresztowanych przez NKWD w Wilnie, jak i tych – jak Kotwicz – którzy podjęli walkę z sowieckim akupantem WBREW rozkazom z Londynu. Wyznaję, że nie widzę w tym żadnej sprzeczności, ponieważ sytuacja Kotwicza w sierpniu 44 roku była konsekwencją wcześniejszych rozkazów z Londynu. W niczym nie pomniejsza to tragizmu tej sytuacji, wręcz przeciwnie. W niczym nie ujmuje to bohaterstwu żołnierzy, to chyba jasne.
Co do alternatywy, Józef Mackiewicz wykłada ją znacznie lepiej niż ja to mogę uczynić w internetowym komentarzu.
Panie Michale, może rzeczywiście niejasno się wyrażam. Chciałem się tylko dowiedzieć, czy JM pisze gdzieś o Solidarności, oprócz dodatku do Zwycięstwa prowokacji.
Panie Michale, zgadzam się z Panem, że pod względem politycznym (i nie tylko) realizacja akcji „Burza” (a więc i operacji „Ostra Brama”) przyniosła nam więcej strat niż korzyści. Znam jednak argumenty twórców tej akcji i zastanawiam się, jakie były alternatywne rozwiązania, jeżeli w ogóle były, bo czasami myślę, że była to sytuacja bez wyjścia. Jakie realne rozwiązania proponował Naczelny Wódz Sosnkowski, który był przeciwny “Burzy”?
Miał Pan rację, że Łupaszka nie był sam. Poszło za nim 550. żołnierzy. Z kolei w uderzeniu AK na Wilno wzięło udział tylko około 4 040 żołnierzy, co stanowiło zaledwie 26% wojska okręgów wileńskiego i nowogródzkiego. Być może więc zdecydowana większość żołnierzy AK nie miała ochoty na współpracę z Sowietami i Łupaszka nie był żadnym wyjątkiem. Komenda Główna wydała rozkaz, który został wykonany bez specjalnego entuzjazmu.
Kotwicz oczywiście był żołnierzem, a nie “autorem polityki”. Tylko w tym wypadku znowu wraca pytanie o alternatywne rozwiązania. Jeżeli zamiast “Burzy” obowiązywałby rozkaz walki z Sowietami to Kotwicz i tak by zginął, a z nim wielu innych. Z kolei rozkaz “cofać się na Zachód za linią frontu” oznaczałby pozostawienie bez obrony ziemi praojców itp. itd.
Jednak odeszliśmy od tematu. Powyższe uwagi nie mają wpływu na ocenę artykułu. Proponuję dokonać podsumowania naszej arcyciekawej wymiany zdań. Zarzuciłem autorowi brak obiektywizmu w spojrzeniu na rolę Kościoła w okresie rządów komunistycznych. Według niego główne kierunki działalności Kościoła to kolaboracja i faryzeizm. Na takie uproszczenie nie mogę się zgodzić, gdyż Kościół, choć szedł na “zgniłe” kompromisy, był również azylem i ostoją dla Polaków. Jego władze rezydowały w Rzymie, przez co stanowił siłę trudną do opanowania i zniszczenia. Czerwonym nie udało się Kościoła pokonać. Z konfrontacji z bolszewizmem wyszedł, owszem, „splamiony” Wielgusami, Tygodnikami, Znakami i Paxami, lecz mimo wszystko zwycięski. Ze znaczną liczbą nieugiętych kapłanów i ludzi świeckich.
Pan, Drogi Panie Michale, pełnił rolę adwokata Pana Dariusza, z wielką determinacją i uporem maniaka odpierając najczęściej nielogiczne argumenty. Dziękuję za cierpliwość oraz w miarę uprzejmą rozmowę.
Drogi Panie Marku,
Ja także dziękuję za ciekawą wymianę. Jest Pan chyba zbyt krytyczny pod swoim własnym adresem! Pańskie argumenty nie są wcale “najczęściej nielogiczne”.
Nigdy w życiu nie przyjąłbym na siebie roli adwokata Pan Dariusza. Podejmuję dyskusję wyłącznie w swoim własnym imieniu.
Wracając jeszcze na chwilę do alternatywy. Nigdy nie zaprzeczałem tragiczności ówczesnej sytuacji, sytuacji “bez wyjścia”, jak Pan słusznie pisze. Ale czy nie wydaje się Panu, że z różnych teoretycznych możliwości, polityka przyjęta przez AK była najgorszą z możliwych? Oddam głos Mackiewiczowi:
“Gdy z perspektywy patrzę na to co się stało, dziś wstydzę się i żałuję, ale nie tego, że nie znalazłem się po stronie tych, którzy w roku 1944 Wilno dla bolszewików pomagali zdobywać, lecz tego, że nie znalazłem się po stronie tamtych, którzy go przed bolszewikami bronili. Tak, jak broniła swej ziemi przed bolszewikami w ostatniej wojnie cała wschodnia Europa, z wyłączeniem Polski i Czech. Jak bronili swej ziemi przed bolszewikami Finowie, Estończycy, Łotysze, Litwini, Białorusini, Ukraińcy, Kozacy i znaczna część Rosjan, z których ówczesnym stanowiskiem dziś wielokrotnie bardziej się solidaryzuję, niż z zarówno ówczesnym jak dzisiejszym ‘realizmem politycznym’ panów Kisielewskich.” Kultura 7-8/1957
Trudno odpowiedzieć na tak postawione pytanie. Wybór był tragiczny jak sytuacja, w której się znaleźli. Mogli zginąć lub udać się na Zachód, a które z tych rozwiązań przyniosłoby korzyść polskiej racji stanu? Jedno jest pewne – niezależnie od polityki AK czerwona zaraza zalałaby nasz kraj. Ale istniały pewne nadzieje. Gdy wcześniej wspomniałem o spojrzeniu z perspektywy minionych lat miałem na myśli m.in. nadzieję ówczesnych władz polskich na postawę aliantów wobec Sowietów zgodną właśnie z polską racją stanu. My teraz wiemy (tak jak JM wiedział w 1957 r.), że alianci po prostu podarowali nas Stalinowi, ale ówczesne nasze władze miały pewne podstawy ku temu, aby się łudzić i brać pozory za “dobrą monetę”. Treści rozmów jałtańskich Polacy wówczas jeszcze nie znali.
Moim zdaniem rozmawiając o AK z tamtego okresu nie należy używać zbyt mocnych określeń wartościujących. W przeciwieństwie do Pana i JM, nie czuję się uprawniony do kategorycznego osądzania decyzji władz Państwa Podziemnego. Czy można im zarzucać, że chcieli zdobyć polskie miasta dla Polski przed nadejściem bolszewików? Czy można zarzucać Okulickiemu i innym, że poszli rozmawiać z sowieciarzami? Że poszukiwali takiego wyjścia z sytuacji, które nie oznaczałoby zagłady ich wojska? Widać można, ale chyba trzeba mieć do tego specjalne powołanie.
Nie można zarzucać nic ani Niedźwiadkowi, ani Nilowi, ani tylu, tylu innym. Trzeba zarzucać autorom polityki “nie-walki” z bolszewikami.
Czy można było mieć tego świadomość wówczas? Wspomniałem JM dlatego właśnie, że on taką świadomość miał, i mamy tego dowody: “Optymizm nie zastąpi nam Polski” z 1944 roku, artykuły: “Nudis verbis” z 1947 roku, i “Spotkanie z Lipińskim” z 1949, gdzie cytuje swe artykuły z pisma Alarm wydawanego w Warszawie przed powstaniem.