III Ankieta Wydawnictwa Podziemnego

Dziecko w szkole uczy się fałszowanej historii od Piasta do równie sfałszowanego Września i dowie się, że obrońcą Warszawy był nie jakiś tam Starzyński, ale komunista Buczek, który wyłamał kraty „polskiego faszystowskiego” więzienia, by na czele ludu stolicy stanąć do walki z najeźdźcą. – Tak w roku 1952 Barbara Toporska opisywała ówczesny etap bolszewizacji Polski.

Przyjmijmy, na potrzeby niniejszej ankiety, że był to opis pierwszego etapu bolszewizacji, klasycznego w swoim prostolinijnym zakłamaniu. Kolejny etap nastąpił szybko, zaledwie kilka lat później, gdy – posługując się przykładem przytoczonym przez Barbarę Toporską – w kontekście obrony Warszawy wymieniano już nie tylko komunistę Buczka, ale także prezydenta Starzyńskiego (i to z największymi, bolszewickimi honorami). Przyszedł w końcu także moment, gdy komunista Buczek albo znikł z kart historii, albo też przestał być przedstawiany w najlepszym świetle – jeszcze jeden, mocno odmieniony okres.

Mamy tu zatem dynamiczne zjawisko bolszewizmu i szereg nasuwających się pytań. Ograniczmy się do najistotniejszych, opartych na tezie, że powyższe trzy etapy bolszewizacji rzeczywiście miały i mają miejsce:

1. Wedle „realistycznej” interpretacji historii najnowszej utarło się sądzić, że owe trzy etapy bolszewickiej strategii są w rzeczywistości nacechowane nieustającym oddawaniem politycznego pola przez bolszewików. Zgodnie z taką wykładnią, historię bolszewizmu można podzielić na zasadnicze okresy: klasyczny, ewoluujący, upadły. Na czym polega błąd takiego rozumowania?

2. Jak rozumieć kolejno następujące po sobie okresy? Jako etapy bolszewizacji? Jako zmiany wynikające z przyjętej strategii, czy ze zmiennej sytuacji ideowej i politycznej, czy może trzeba wziąć pod uwagę inne jeszcze, niewymienione tu czynniki?

3. Trzy etapy i co dalej? Czy trzecia faza spełnia wszystkie ideowe cele bolszewizmu, czy wręcz przeciwnie – jest od realizacji tych celów odległa? Czy należy spodziewać się powrotu do któregoś z wcześniejszych etapów, a może spektakularnego etapu czwartego lub kolejnych?

Zapraszamy do udziału w naszej Ankiecie.

II Ankieta Wydawnictwa Podziemnego

Dorobek pisarzy i publicystów mierzy się nie tyle ilością zapisanych arkuszy papieru, wielkością osiąganych nakładów, popularnością wśród współczesnych czy potomnych, poklaskiem i zaszczytami, doznawanymi za życia, ale wpływem jaki wywierali lub wywierają na życie i myślenie swoich czytelników. Wydaje się, że twórczość Józefa Mackiewicza, jak żadna inna, nadaje się do uzasadnienia powyższego stwierdzenia. Stąd pomysł, aby kolejną ankietę Wydawnictwa poświęcić zagadnieniu wpływu i znaczenia twórczości tego pisarza.

Chcielibyśmy zadać Państwu następujące pytania:

1. W jakich okolicznościach zetknął się Pan/Pani po raz pierwszy z Józefem Mackiewiczem?
Jakie były Pana/Pani refleksje związane z lekturą książek Mackiewicza?

2. Czy w ocenie Pana/Pani twórczość publicystyczna i literacka Józefa Mackiewicza miały realny wpływ na myślenie i poczynania jemu współczesnych? Jeśli tak, w jakim kontekście, w jakim okresie?

3. Czy formułowane przez Mackiewicza poglądy okazują się przydatne w zestawieniu z rzeczywistością polityczną nam współczesną, czy też wypada uznać go za pisarza historycznego, w którego przesłaniu trudno doszukać się aktualnego wydźwięku?

Serdecznie zapraszamy Państwa do udziału.

Ankieta Wydawnictwa Podziemnego

1. W tak zwanej obiegowej opinii egzystuje pogląd, że w 1989 roku w Polsce zainicjowany został historyczny przewrót polityczny, którego skutki miały zadecydować o nowym kształcie sytuacji globalnej. Jest wiele dowodów na to, że nie tylko w prlu, ale także innych krajach bloku komunistycznego, ta rzekomo antykomunistyczna rewolta była dziełem sowieckich służb specjalnych i służyła długofalowym celom pierestrojki. W przypadku prlu następstwa tajnego porozumienia zawartego pomiędzy komunistyczną władzą, koncesjonowaną opozycją oraz hierarchią kościelną, trwają nieprzerwanie do dziś. Jaka jest Pana ocena skutków rewolucji w Europie Wschodniej? Czy uprawniony jest pogląd, że w wyniku ówczesnych wydarzeń oraz ich następstw, wschodnia część Europy wywalczyła wolność?

2. Nie sposób w tym kontekście pominąć incydentu, który miał miejsce w sierpniu 1991 roku w Moskwie. Czy, biorąc pod uwagę ówczesne wydarzenia, kolejne rządy Jelcyna i Putina można nazwać polityczną kontynuacją sowieckiego bolszewizmu, czy należy raczej mówić o procesie demokratyzacji? W jaki sposób zmiany w Sowietach wpływają na ocenę współczesnej polityki międzynarodowej?

3. Czy wobec rewolucyjnych nastrojów panujących obecnie na kontynencie południowoamerykańskim należy mówić o zjawisku odradzania się ideologii marksistowskiej, czy jest to raczej rozwój i kontynuacja starych trendów, od dziesięcioleci obecnych na tym kontynencie? Czy mamy do czynienia z realizacją starej idei konwergencji, łączenia dwóch zantagonizowanych systemów, kapitalizmu i socjalizmu, w jeden nowy model funkcjonowania państwa i społeczeństwa, czy może ze zjawiskiem o zupełnie odmiennym charakterze?

4. Jakie będą konsekwencje rozwoju gospodarczego i wojskowego komunistycznych Chin?

5. Już wkrótce będzie miała miejsce 90 rocznica rewolucji bolszewickiej w Rosji. Niezależnie od oceny wpływu tamtych wydarzeń na losy świata w XX wieku, funkcjonują przynajmniej dwa przeciwstawne poglądy na temat idei bolszewickiej, jej teraźniejszości i przyszłości. Pierwszy z nich, zdecydowanie bardziej rozpowszechniony, stwierdza, że komunizm to przeżytek, zepchnięty do lamusa historii. Drugi stara się udowodnić, że rola komunizmu jako ideologii i jako praktyki politycznej jeszcze się nie zakończyła. Który z tych poglądów jest bardziej uprawniony?

6. Najwybitniejszy polski antykomunista, Józef Mackiewicz, pisał w 1962 roku:

Wielka jest zdolność rezygnacji i przystosowania do warunków, właściwa naturze ludzkiej. Ale żaden realizm nie powinien pozbawiać ludzi poczucia wyobraźni, gdyż przestanie być realizmem. Porównanie zaś obyczajów świata z roku 1912 z obyczajami dziś, daje nam dopiero niejaką możność, choć oczywiście nie w zarysach konkretnych, wyobrazić sobie do jakiego układu rzeczy ludzie będą mogli być jeszcze zmuszeni 'rozsądnie' się przystosować, w roku 2012!

Jaki jest Pana punkt widzenia na tak postawioną kwestię? Jaki kształt przybierze świat w roku 2012?




Dariusz Rohnka


Katyń Wajdy

Nie będę krył, że wybierając się na najnowszy film Andrzeja Wajdy, miałem z góry ugruntowany pogląd. Mistrz polskiej szkoły relatywizmu filmowego nie wydawał mi się odpowiednim kandydatem na autora filmu o zbrodni katyńskiej. Jako twórca adaptacji powieści Andrzejewskiego „Popiół i diament”, reżyser propagandowych eposów z gatunku „Człowieka z marmuru” i „Człowieka z żelaza” wydawał mi się nieodmiennie typem ideowca, skrupulatnie dopasowującego swój prywatny etos do zmiennej koniunktury. Dzieło Wajdy to mit zagubionego akowca, dobrodusznego bolszewika, solidarnościowego zrywu, siermiężnej koegzystencji imponderabiliów z koniecznością dziejową.

Czy ikona peerelowskiego dopasowania, raźnej aprobaty, koncesjonowanej niezależności, człowiek, który przez ostatnie półwiecze kroczył ramię w ramię, jakkolwiek by niechętnie, z bolszewickim oprawcą i tyranem, może powiedzieć coś sensownego na temat przyczyn i skutków, na temat jądra, istoty systemu, w którym tak dobrze się zadomowił?

Przedpremierowe wypowiedzi reżysera rokowały jak najgorzej. Zaindagowany w jednym z wywiadów o kwestię przygotowań do realizacji filmu, napomknął był niezręcznie o subtelnej ingerencji naczelnego Gazety Wyborczej. Redaktor mniej ostatnio poczytnej gazety zapragnął mianowicie wysondować, czy zachowane zostaną proporcje pomiędzy zbrodnią nazistowską i jej sowieckim surogatem. Zapytał zatem wprost naiwnego w tym przypadku, jak dziecko, twórcę, czy aby ten ostatni nie zapomniał dodać co nieco o zbrodni popełnionej na krakowskich profesorach. Zbity z tropu laureat licznych nagród zapewnił pospiesznie, że stosowne sceny znajdą swoje miejsce w filmie. I tak, tradycja polskiego państwa podziemnego, nakazująca postrzegać zbrodnie sowieckie przez pryzmat zbrodni hitlerowskich doczekała się swojej filmowej adaptacji. Niemal 70 lat po zbrodni katyńskiej nad prawdą po raz kolejny miała zatriumfować propaganda.

Ze złym nastawieniem, pełen najgorszych przeczuć, zasiadłem w kinowym fotelu. Rychło poczułem miłe zaskoczenie. Pierwsze sekwencje filmu przemawiają wspaniałą poetyką obrazu. Scenografia, kostiumy, zdjęcia, dobrze odegrane dialogi świadczą nie tylko o najwyższym profesjonalizmie twórców, ale przy okazji przenoszą widza niepostrzeżenie w rzeczywistość epoki tak bardzo przecież odległej. Nie wiem, czy tak wyglądała tamta Polska, ale właśnie w ten sposób ją sobie wyobrażałem. Drobne potknięcia, nieco chaotyczna narracja, nie psują obrazu. Zresztą, chaos był integralną cząstką tamtych chwil.

Pierwsze poważne zadziwienie przychodzi wraz ze sceną, gdy żona jednego z oficerów dociera w jakiś sposób do obozu jenieckiego, odnajduje męża, i przy obojętnej asyście czerwonoarmijnych strażników przekonuje go do ucieczki. Oficer odmawia, zasłaniając się honorem munduru, który miałby być rzekomo splamiony próbą ucieczki z sowieckiej niewoli. Od tego momentu pokłady niekonsekwencji, a może raczej źle utajonych intencji, spiętrzają się i pomnażają.

Jesteśmy świadkami dwóch okupacji, obserwowanych poprzez strzępy wydarzeń i aluzji. Po jednej stronie kipiący nienawiścią niedouczony nazistowski oficer (jego naukowym kwalifikacjom poświęca Wajda zdumiewająco dużo miejsca), pastwiący się nad gronem nobliwych krakowskich profesorów, z drugiej strony dobroduszny typ podstarzałego bolszewika, który, narażając własne życie, staje w obronie polskiej kobiety i jej dziecka. Obie postacie jak najbardziej prawdopodobne, jednak wykreowane w czytelnej intencji zilustrowania przepaści pomiędzy jednym i drugim agresorem.

Obraz złego Niemca i dobrego bolszewika ustalają na dobre podstawową tezę filmu. Pozostaje już tylko konsekwentnie poprowadzić narrację. Wywołujące niekłamany szok ujawnienie zbrodni katyńskiej w kwietniu 1943 roku jest nieomal wyłącznie pretekstem do pokazania po raz kolejny chamstwa i bezduszności hitlerowskiego najeźdźcy. Można przecierać w tym miejscu oczy ze zdumienia – czy aby na pewno jesteśmy na filmie o katyńskiej zbrodni? Jakie było jej podłoże, znaczenie, na czym polega istota bolszewickiej praktyki politycznej? Na te pytania nie znajdziemy w filmie odpowiedzi. Zgodnie z logiką swojego doświadczenia, Wajda nie ma do powiedzenia kompletnie nic na temat istoty bolszewickiego systemu. Ten rozdział historii najnowszej jest dla niego niedostępny. Pozostając nadal wiernym trybikiem systemu, nie rozumie jego istoty, nadrzędnych mechanizmów funkcjonowania, metody, celów, jakie nieodmiennie stawia przed sobą bolszewizm. Wajda tego wszystkiego nie dostrzega, nie potrafi przebić się przez szczelny kokon oficjalnej ideologii i propagandy, na której wykarmił cały swój intelektualny żywot. Wajda milczy, biorąc pod uwagę okoliczności, zapewne nawet milczy roztropnie, dlaczego jednak w takim razie postanowił nakręcić film o takim tytule?

Jestem szczerze zaskoczony. Nie myślałem, że może być aż tak. Z ekranu wieje przerażającą pustką. Drugorzędne wątki nie wypełniają tej przepastnej przestrzeni żadną treścią. Jedyny obraz, jaki przeciska się do świadomości, to obraz bezradności twórcy wobec tematu, historii, obraz jego osobistego zagubienia. To zarazem jedyna autentyczna wartość dokumentacyjna dzieła – świadectwo niemocy samego autora i ogromnej części jego pokolenia. Sięgam pamięcią do bohaterów powieści Józefa Mackiewicza. Te same reakcje, ten sam upór percepcji wobec wdzierającej się do myśli potwornej rzeczywistości. Widmo nieuchronnej zagłady nie było popularne. Nie jedna z Mackiewiczowskich postaci mogłaby z powodzeniem odegrać swoją rolę w Wajdowskim obrazie. Analogie stają się coraz bardziej natrętne i po raz pierwszy dopada mnie pytanie – czy wyjść, czy pozostać w kinie?

Tempo narracji nie pozwala na rozstrzygnięcie owego dylematu. Błyskawicznie nadchodzi styczeń 1945 roku – wyzwolenie. Mistrz nie pozwala na snucie dywagacji na temat trafności postawionej tezy. Podejrzewam, iż nawet nie domyśla się istnienia odmiennych opinii w związku z obecnością Armii Czerwonej na tych ziemiach. Nie widać tego wyraźnie na filmowych kadrach, ale przecież właśnie w tamtych, odległych dziejowych momentach rodziła się nowa Polska przyszłego reżysera. Jako kreator Szczuki i Chełmickiego czuje się tu jak ryba w wodzie. Po raz już nie wiadomo który sięga po dylematy wojennego pokolenia. Po raz kolejny feruje z rozmachem dziejowe wyroki. Niepokorni giną albo trafiają do więzienia, reszta musi się przystosować.

Składając hołd deterministycznej wizji świata, Wajda nieodmiennie zapomina o właściwym przedmiocie filmu. Temat, który wziął na swój reżyserski warsztat jest dla niego samego wciąż tematem tabu – nie chce o nim opowiadać i nie będzie aż do samego końca. W zamian prezentuje tematyczny ersatz, skupiając uwagę widza na tzw. kłamstwie katyńskim. Zapewne dla Wajdy, dla ludzi jego środowiska stanowić ono mogło rzeczywisty problem. Stąd, bardzo długie minuty filmu poświęcone są oświetleniu tego właśnie aspektu najnowszej historii – bolszewicy rozmijają się z prawdą w odniesieniu do zbrodni przez siebie popełnionej – czyż to, doprawdy, nie jest szokująca rewelacja?

Ostatnie sceny filmu ujawniają niezaprzeczalne mistrzostwo warsztatowe Wajdy. Reżyser sięga wreszcie po temat, który z tych czy innych racji, stanowił dla niego tabu przez z górą 60 lat. Opowiada nam o zbrodni z przejęciem, ale bez patosu. Dominuje realizm, który nie domaga się nawet słowa komentarza. Sowieccy oprawcy mordują polskich żołnierzy, z wielką wprawą i metodycznością. W opisie dominuje szczegół, proste, choć makabryczne czynności. Tak, zapewne, wyglądała ta zbrodnia.

Gdy nikną ostatnie obrazy, w sali kinowej zapanowuje cisza. Nikt się nie rusza do wyjścia, nie słychać zwykłego gwaru, odgłosu podnoszących się siedzeń. Siedzę, podobnie jak inni, i jeszcze raz przeżywam ostatnie sceny filmu. Nie mogę mówić, nie będę mógł wykrztusić słowa przez kolejnych piętnaście minut. Czy to zasługa filmu? W tej sekundzie nawet o tym nie myślę. Podobnie, kino Wajdy schodzi w tej chwili jakby na plan dalszy. Wychodzę z sali pod wrażeniem, nie wiem czego bardziej, czy obrazu, czy upiornej historycznej rzeczywistości.



Prześlij znajomemu

4 Komentarz(e/y) do “Katyń Wajdy”

  1. 1 jasiek

    Czy ten film nie ma za zadanie: otworzyć bolesny temat i zarazem go zamknąć? Raz na zawsze. Bo któż się poważy po „mistrzu” jeszcze coś dopowiadać? Na dodatek po instruktażu naczelnika GW!
    Filmu nie oglądałem, po prostu nie lubię p.Wajdy, zaczekam na, oby, następny film o Katyniu.

  2. 2 august

    Następny paszkwil w wykonaniu naczelnego opluwacza vel Wajdy.
    Nie mam pojęcia kto pozwala temu człowiekowi nagrywać taką szmirę.

  3. 3 polly

    Kto pozwala nagrywać? A to nie jest wiedza powszechna?? Przekrętasy z PISF z wraz ze swoją „czerwoną” naczelnik, panią O., która „włancza” telewizor a nie włącza…wykształconą równie świetnie, jak cała „elita” PRL i IIIRP, ale raczej w rąbaniu kaski z budżetu. Czerwoni zafundowali nam podmiankę elity narodu, a żeby to nie wyszło na jaw to ich pomordowali. A teraz robią filmy… o nich. Raptem wszyscy aktorzy PRLu i ich dzieci mają ojców i dziadków w Katyniu, a całe rodziny były w AK… a nie u Berlinga i X departamencie. Spokojnie. Znając ogólną zasadę dążenia do ekstremum i granic przyzwoitości, chęć szokowania widza, to niedługo wznowią serię o NSZ. Wajda, podpieprzy kolejny pomysł Glińskiemu i nakręci film o Flamme, Kutz o Brygadzie Świętokrzyskiej a Holland o Mosdorfie, ale tylko do czasu przybycia do Oświęcimia, bo jak dalej to jej Edelman ręki nie poda.

  4. 4 michał

    Droga Pani,

    Być może oni rzeczywiście stracili krewnych w Katyniu – mogli w końcu spaść z wieżyczek strażniczych. Bardzo mi się podoba, że Pani nie „włancza” telewizora, ale dziwię się, że go Pani włącza. Czy nie lepiej byłoby wyłączyć?

    Nie bardzo rozumiem, o co chodzi z tymi pomysłami, NSZ i Brygadą Świętokrzyską. Czy może mi to Pani objaśnić ab ovo?

Komentuj





Language

Nowe książki Wydawnictwa Podziemnego, już w sprzedaży:


Zamów tutaj.

Jacek Szczyrba

Punkt Langrange`a. Powieść.

H
1946. Powieść.

Książki Wydawnictwa Podziemnego

Zamów tutaj:



J.R. Nyquist
Koń trojański
 
Dariusz Rohnka
Wielkie arrangement

Dariusz Rohnka
Fatalna Fikcja