III Ankieta Wydawnictwa Podziemnego

Dziecko w szkole uczy się fałszowanej historii od Piasta do równie sfałszowanego Września i dowie się, że obrońcą Warszawy był nie jakiś tam Starzyński, ale komunista Buczek, który wyłamał kraty „polskiego faszystowskiego” więzienia, by na czele ludu stolicy stanąć do walki z najeźdźcą. – Tak w roku 1952 Barbara Toporska opisywała ówczesny etap bolszewizacji Polski.

Przyjmijmy, na potrzeby niniejszej ankiety, że był to opis pierwszego etapu bolszewizacji, klasycznego w swoim prostolinijnym zakłamaniu. Kolejny etap nastąpił szybko, zaledwie kilka lat później, gdy – posługując się przykładem przytoczonym przez Barbarę Toporską – w kontekście obrony Warszawy wymieniano już nie tylko komunistę Buczka, ale także prezydenta Starzyńskiego (i to z największymi, bolszewickimi honorami). Przyszedł w końcu także moment, gdy komunista Buczek albo znikł z kart historii, albo też przestał być przedstawiany w najlepszym świetle – jeszcze jeden, mocno odmieniony okres.

Mamy tu zatem dynamiczne zjawisko bolszewizmu i szereg nasuwających się pytań. Ograniczmy się do najistotniejszych, opartych na tezie, że powyższe trzy etapy bolszewizacji rzeczywiście miały i mają miejsce:

1. Wedle „realistycznej” interpretacji historii najnowszej utarło się sądzić, że owe trzy etapy bolszewickiej strategii są w rzeczywistości nacechowane nieustającym oddawaniem politycznego pola przez bolszewików. Zgodnie z taką wykładnią, historię bolszewizmu można podzielić na zasadnicze okresy: klasyczny, ewoluujący, upadły. Na czym polega błąd takiego rozumowania?

2. Jak rozumieć kolejno następujące po sobie okresy? Jako etapy bolszewizacji? Jako zmiany wynikające z przyjętej strategii, czy ze zmiennej sytuacji ideowej i politycznej, czy może trzeba wziąć pod uwagę inne jeszcze, niewymienione tu czynniki?

3. Trzy etapy i co dalej? Czy trzecia faza spełnia wszystkie ideowe cele bolszewizmu, czy wręcz przeciwnie – jest od realizacji tych celów odległa? Czy należy spodziewać się powrotu do któregoś z wcześniejszych etapów, a może spektakularnego etapu czwartego lub kolejnych?

Zapraszamy do udziału w naszej Ankiecie.

II Ankieta Wydawnictwa Podziemnego

Dorobek pisarzy i publicystów mierzy się nie tyle ilością zapisanych arkuszy papieru, wielkością osiąganych nakładów, popularnością wśród współczesnych czy potomnych, poklaskiem i zaszczytami, doznawanymi za życia, ale wpływem jaki wywierali lub wywierają na życie i myślenie swoich czytelników. Wydaje się, że twórczość Józefa Mackiewicza, jak żadna inna, nadaje się do uzasadnienia powyższego stwierdzenia. Stąd pomysł, aby kolejną ankietę Wydawnictwa poświęcić zagadnieniu wpływu i znaczenia twórczości tego pisarza.

Chcielibyśmy zadać Państwu następujące pytania:

1. W jakich okolicznościach zetknął się Pan/Pani po raz pierwszy z Józefem Mackiewiczem?
Jakie były Pana/Pani refleksje związane z lekturą książek Mackiewicza?

2. Czy w ocenie Pana/Pani twórczość publicystyczna i literacka Józefa Mackiewicza miały realny wpływ na myślenie i poczynania jemu współczesnych? Jeśli tak, w jakim kontekście, w jakim okresie?

3. Czy formułowane przez Mackiewicza poglądy okazują się przydatne w zestawieniu z rzeczywistością polityczną nam współczesną, czy też wypada uznać go za pisarza historycznego, w którego przesłaniu trudno doszukać się aktualnego wydźwięku?

Serdecznie zapraszamy Państwa do udziału.

Ankieta Wydawnictwa Podziemnego

1. W tak zwanej obiegowej opinii egzystuje pogląd, że w 1989 roku w Polsce zainicjowany został historyczny przewrót polityczny, którego skutki miały zadecydować o nowym kształcie sytuacji globalnej. Jest wiele dowodów na to, że nie tylko w prlu, ale także innych krajach bloku komunistycznego, ta rzekomo antykomunistyczna rewolta była dziełem sowieckich służb specjalnych i służyła długofalowym celom pierestrojki. W przypadku prlu następstwa tajnego porozumienia zawartego pomiędzy komunistyczną władzą, koncesjonowaną opozycją oraz hierarchią kościelną, trwają nieprzerwanie do dziś. Jaka jest Pana ocena skutków rewolucji w Europie Wschodniej? Czy uprawniony jest pogląd, że w wyniku ówczesnych wydarzeń oraz ich następstw, wschodnia część Europy wywalczyła wolność?

2. Nie sposób w tym kontekście pominąć incydentu, który miał miejsce w sierpniu 1991 roku w Moskwie. Czy, biorąc pod uwagę ówczesne wydarzenia, kolejne rządy Jelcyna i Putina można nazwać polityczną kontynuacją sowieckiego bolszewizmu, czy należy raczej mówić o procesie demokratyzacji? W jaki sposób zmiany w Sowietach wpływają na ocenę współczesnej polityki międzynarodowej?

3. Czy wobec rewolucyjnych nastrojów panujących obecnie na kontynencie południowoamerykańskim należy mówić o zjawisku odradzania się ideologii marksistowskiej, czy jest to raczej rozwój i kontynuacja starych trendów, od dziesięcioleci obecnych na tym kontynencie? Czy mamy do czynienia z realizacją starej idei konwergencji, łączenia dwóch zantagonizowanych systemów, kapitalizmu i socjalizmu, w jeden nowy model funkcjonowania państwa i społeczeństwa, czy może ze zjawiskiem o zupełnie odmiennym charakterze?

4. Jakie będą konsekwencje rozwoju gospodarczego i wojskowego komunistycznych Chin?

5. Już wkrótce będzie miała miejsce 90 rocznica rewolucji bolszewickiej w Rosji. Niezależnie od oceny wpływu tamtych wydarzeń na losy świata w XX wieku, funkcjonują przynajmniej dwa przeciwstawne poglądy na temat idei bolszewickiej, jej teraźniejszości i przyszłości. Pierwszy z nich, zdecydowanie bardziej rozpowszechniony, stwierdza, że komunizm to przeżytek, zepchnięty do lamusa historii. Drugi stara się udowodnić, że rola komunizmu jako ideologii i jako praktyki politycznej jeszcze się nie zakończyła. Który z tych poglądów jest bardziej uprawniony?

6. Najwybitniejszy polski antykomunista, Józef Mackiewicz, pisał w 1962 roku:

Wielka jest zdolność rezygnacji i przystosowania do warunków, właściwa naturze ludzkiej. Ale żaden realizm nie powinien pozbawiać ludzi poczucia wyobraźni, gdyż przestanie być realizmem. Porównanie zaś obyczajów świata z roku 1912 z obyczajami dziś, daje nam dopiero niejaką możność, choć oczywiście nie w zarysach konkretnych, wyobrazić sobie do jakiego układu rzeczy ludzie będą mogli być jeszcze zmuszeni 'rozsądnie' się przystosować, w roku 2012!

Jaki jest Pana punkt widzenia na tak postawioną kwestię? Jaki kształt przybierze świat w roku 2012?




Michał Bąkowski


Żuraw i landrynka

Z góry muszę przeprosić za ten tytuł. Choć właściwie zamiast przepraszać, powinienem go zmienić, bo jest nadużyciem. Nie spełnia żadnego z wymagań stawianych tytułom: nie reprezentuje treści ani nawet jej nie odpowiada. Ma tylko tę zaletę, że zaspokaja jako tako moją próżność. Właściwy tytuł poniższego brzmieć powinien: „O realizmie politycznym”, a czy taki tytuł może zaspokoić czyjąkolwiek próżność? Jeżeli jednak mój przewrotny tytuł przyciągnąć by miał kogoś wcale nie zainteresowanego politycznym realizmem, to niechże czytelnik tak nieszczęśliwie zbłąkany porzuci dalszą lekturę niniejszego. „Żuraw” i „landrynka” grają bowiem rolę zaledwie trzeciorzędnego przykładu, a przedmiotem właściwym „Żurawia i landrynki” jest szary i szpotawy, smętny i wątły realizm polityczny.

Zastanawiam się poniżej nad znaczeniem tego terminu: czy jest on tak dalece rozdarty między różnorakie rozumienia, tak w gruncie relatywny, że przestaje opisywać cokolwiek? Czy, będąc pozbawionym uchwytnego znaczenia, nie jest tylko przyczyną semantycznego zamieszania? Czy też da się uchwycić jakieś racjonalne jądro w tym wszystkim, co o realizmie w polityce aż nazbyt często się mówi?

Kiedy na przykład Adam Danek ostrożnie wysunął na naszej witrynie możliwość porozumienia Polski z Rosją przeciw demokratyczno-liberalnej euroniuni, to wielu komentatorom blogosfery wydało się przede wszystkim bardzo nierealistyczne. Ale z drugiej strony, czy za realistyczne uznać można postępowanie polityków europejskich (Adam Danek nazwałby ich „demoliberałami”), którzy nie licząc się z oporami elektoratu forsują integrację polityczną euroniuni? Zakończę tę listę przykładem bliskim sercu: czy można nazwać realistycznym stanowisko publicystów Wydawnictwa Podziemnego, którzy z zapałem godnym lepszej sprawy wykazują ciągłość prlu i tzw. iiirp, gdy cały naród polski uznał iiirp za Wolną Polskę? Gdzie tu jest realizm?

Powszechne przekonanie utożsamia – mniej lub bardziej świadomie – politykę realistyczną z polityką ostrożną. Kto liczy się z faktami, ma respekt dla potęg i nie buduje dalekosiężnych planów – ten uważany jest za realistę. Pogląd taki jest jednak niemal równie powszechnie podważany przez przywołanie licznych przykładów rozmaitych mężów stanu, którzy osiągnęli wielkie sukcesy, uprawiając politykę skrajnie nieostrożną. Ich realizm miałby polegać przynajmniej na tym, że cele przez nich stawiane okazały się, wbrew pozorom, osiągalne. Z przyjęcia takiej wykładni, wynikałyby daleko idące wnioski. Otóż termin „realizm polityczny” mógłby być wówczas używany wyłącznie przez historyków, bowiem tylko ex post można stwierdzić, czy przewidywania były słuszne, a osiągalność stwierdza się ponad wszelką wątpliwość dopiero osiągnąwszy.

Odłóżmy na razie na bok tę skądinąd pociągającą tezę i zwróćmy jeszcze uwagę na inne intrygujące cechy realizmu politycznego. Zadziwiające jest na przykład, że – poza żartownisiami – każdy polityk uważa siebie za „realistę” i swoje poglądy za „realistyczne”. Można tę obserwację rozszerzyć: ogromna większość zdrowych psychicznie ludzi (a także pokaźna część psychopatów) uważa się za „realistów”, rozumiejąc przez to, że ich opinie o świecie są prawdziwe. W jakimś sensie jest to wręcz objaw zdrowia psychicznego (wyłączywszy psychopatów), gdyż uznanie swoich opinii za fałszywe, jest równoznaczne z ich odrzuceniem, a odrzucenie swoich własnych opinii to tyle co zmiana zdania: – Zmieniłem zdanie, ponieważ jestem realistą. – John Maynard Keynes (1883-1946), gdy ktoś wytknął mu zmianę opinii, odparł: – Kiedy fakty się zmieniają, zmieniam zdanie. A co pan robi?

Wobec powyższego, „realizm” byłby swego rodzaju wymaganiem. Wymaganiem, aby obraz świata był adekwatny do świata. Jest to problem tak obciążony wielowiekowymi sporami filozofów, że lepiej odłóżmy go także, bo spór o interpretację Kanta ma tylko nikły związek z realizmem politycznym. Jeżeli jest prawdą, że przeciętny człowiek wymaga od siebie „realizmu”, to przecież nie dlatego, że powoduje nim szlachetna chęć poznania istoty rzeczy, ale dlatego że zamierza działać i pełen jest niejasnych podejrzeń, co do związku pomiędzy sukcesem lub klęską jego zamierzeń, a brakiem realizmu. Polityka jest być może działalnością płonną, ale jest bez wątpienia działalnością ludzką. Parafrazując słynne bon mot Douglasa Adamsa (1952-2001), samo pragnienie bycia politykiem, powinno już dyskwalifikować kandydata; pomimo to, wolno jednak domagać się od polityków realizmu przynajmniej w tym sensie, żeby ich opinie na temat świata nie mijały się z rzeczywistością. Jest to słuszne tylko przy uprzednim założeniu, że politycy są zdrowi psychicznie, co samo przez się niekoniecznie wydaje się słuszne, na co między innymi wskazywał Adams. Można jednakże, niezależnie od powątpiewań w ich zdrowie psychiczne, sformułować pierwsze wymagania pod adresem polityka-realisty:

  1. Powinien być zdrowy psychicznie.
  2. Powinien adekwatnie rozumieć świat, w którym działa.

Nazwiemy to realizmem opisu.

Wydaje się jednak, że mamy na myśli jeszcze coś więcej, mówiąc o realizmie politycznym. Zazwyczaj oczekuje się od realisty trafnego przewidywania, skuteczności w działaniu, ekonomiki działania, tzn. zrównoważenia wysiłku i zysku; nade wszystko zaś oczekuje się sukcesów. Czasami te wymagania mogą być trudne do pogodzenia. Termin Realpolitik, dla przykładu, oddaje sens napoleońskiego powiedzenia o polityce, która „nie ma serca – ma tylko głowę”. Realpolitik to liczenie się wyłącznie z interesami własnego państwa i z siłą innych państw. Proponenci takiego realizmu podkreślają na ogół swoje anty-ideologiczne stanowisko. Będą na przykład gotowi rozmawiać z terrorystami, bądź niesympatycznymi reżymami, bo „takie są realia”. Klasycznym przedstawicielem takiej postawy był Henry Kissinger (1923- ).

Ale za realistów uważają się także sceptycy, którzy nie liczą na to, że będą wiedzieli dużo o świecie i pragną brać go takim, jaki im się jawi. Za realistów mają się minimaliści, stawiający cele, których realizacji można być pewnym. Mianują się realistami ci, co wyrzekając się jakiegokolwiek wpływu na sytuację, każdą zastaną rzeczywistość uważają za niezmienną; celem jest dla nich wyłącznie przystosowanie do okoliczności, do wymogów chwili.

Pragnąłbym wyrwać ów nieszczęsny termin z rąk krętaczy, którzy pogrążają go w sprzecznościach; wiem jednak, że jest to beznadziejne przedsięwzięcie, ponieważ demagogia nie ustępuje przed argumentacją. Spróbuję mimo to ustalić jakąś wstępną listę wymogów stawianych politycznym realistom. Wydaje się, że można wyróżnić trzy podstawowe sfery, w których polityk musi wykazać się realizmem. Są to: prawidłowe rozpoznanie rzeczywistości, wskazanie celu i przedsięwzięcie odpowiednich środków. Otrzymujemy zatem trzy odrębne wymagania:

  1. Realizm opisu
  2. Realizm środków
  3. Realizm celów

Opis i wyznaczenie celu są czynnościami wstępnymi, ale określają warunki i sens działania. Przez „środki” rozumiem cele pośrednie (etapy w osiąganiu właściwego celu) oraz metody działania. A więc sfera środków to właściwa dziedzina polityki czynnej. Opis i cel determinują dobór środków, a zatem, będąc poza polityką właściwą, decydują, czy zasługuje na miano realistycznej. Dodać tu warto, że w rękach polityków jest zazwyczaj dokładnie na odwrót. Mają oni tendencje do absolutyzowania gry politycznej i odrywania jej od jakiegokolwiek celu zewnętrznego, a także rzadko kiedy przywiązują wagę do czynności wstępnych. Cel wyłania się jakoś w działaniu, a w razie potrzeby może się zmienić. Zrozumienie sytuacji też ich nie interesuje – zajmuje ich wyłącznie działanie samo. Mistrzem takiej koncepcji pozostanie Talleyrand (1754-1838), dla którego polityka była „sztuką tego co możliwe”, a na bliższym planie, sztuką osobistego przetrwania. Tymczasem w rzeczywistości, cel jest racją przedsiębrania środków, bo one są warunkiem osiągnięcia celu. Wobec tego, postawienie celu musi logicznie wyprzedzać dobór środków.

Z kolei opis musi być całkowicie wolny od wyznaczonych celów. Jeśli postawiony cel wpływa na opis rzeczywistości, to mamy do czynienia z ideologizacją. Ideologia to obraz świata podporządkowany jakiemukolwiek innemu kryterium niż prawda. Ideologia to płód sprostytuowanej filozofii. Filozofia zdradzała prawdę i puszczała się z różnymi ideami: z ideą narodu, sprawiedliwości społecznej, wolności, równości oraz temu podobnym nonsensom. Z tych pokątnych daliansów zrodziły się bękarty ideologii: nacjonalizmu, socjalizmu, liberalizmu i wspólny im wszystkim – egalitaryzm. Doktryna zastępuje opis i wyznaczanie celu – w istocie rzeczy, zastępuje myślenie – ponieważ w języku ideologii słuszne, prawdziwe i realistyczne jest to wszystko, co służy jej celom. Na marginesie, stąd właśnie bierze się klasyczny status mackiewiczowskiego terminu „polrealizm”, na określenie stanowiska, że wszystko jest dobre, co służy narodowi polskiemu. Mieliśmy ostatnio fantastyczną tego ilustrację, kiedy odsądzono od czci i wiary piłkarza polskiego pochodzenia, ponieważ ośmielił się strzelić bramkę przeciw Polsce, po czym bramkę dla Polski strzelił Brazylijczyk i wszystko było cacy.

W mniejszej skali (i w częściej spotykanej postaci) cel deformuje opis przez tzw. wishful thinking, kiedy to upragniony cel zakłóca prawidłowe rozpoznanie sytuacji. Klasycznym przykładem federacyjne rojenia Marszałka Piłsudskiego: wszystko było dobrze pomyślane, tylko zabrakło chętnych do federacji. Wishful thinking („myślenie życzeniowe”) nie powinno nigdy być mylone z wistful thinking („myślenie tęskne”), które wprawdzie trudno znaleźć w rzeczywistości politycznej, za to pełno go w polrealizmie.

Realizm opisu to wymóg prawdy czyli zgodności z rzeczywistością.

Realizm środków wymaga, by ciągle porównywać konkretne zmienne warunki z postawionym celem i dobierać najwłaściwszą drogę jego realizacji.

Realizm celów jest większą przesłanką polityki.

Zajmiemy się nimi, kiedy nastąpi Nasz Ulubiony Ciąg Dalszy.



Prześlij znajomemu

4 Komentarz(e/y) do “Żuraw i landrynka”

  1. 1 przemek

    Fantastyczna ilustracja. A jakaż to? Pisze Pan „odsądzono od czci i wiary piłkarza polskiego pochodzenia …”. Forma bezosobowa wiele zniesie. Czy kiedy zdarzy się Panu np. zbić szklankę też mówi Pan: „stłukło się”? Jeśli dobrze pamiętam „odsądzał” jeden odsunięty w niebyt prawicowy polityk. Ten sam zresztą, który poprzednio usiłował zakazać nauczania w szkołach teorii Darwina. Nie znam nikogo kto potraktował to poważnie, a śmiechu było wiele. Co zaś do Brazylijczyka to zapewniam, że opinie były mocno podzielone.
    Realizm opisu. Czy można pozbyć się subiektywizmu nie przestając być Homo sapiens ?

  2. 2 michał

    Drogi Panie,

    Muszę Panu pogratulować przenikliwości, konsekwencji w myśleniu oraz znajomości polskiej gramatyki. „Stłukło się” wydawało mi się zawsze stroną zwrotną, „odsądzono” stroną bierną, a „odsądzić” bądź „stłuc” stroną czynną. Ale co taki renegat jak ja, może wiedzieć na temat tego pięknego języka!

    Ja także na szczęście nie znam nikogo, kto traktował to poważnie, ale ja nie znam też wielu ludzi, którzy potrafią jednym tchem zarzucić komuś użycie formy bezosobowej, po czym bez zmrużenia okiem twierdzą, że „opinie były mocno podzielone”. Natomiast to, co zdarzyło mi się czytać na temat nieszczęśnika Podolskiego, zakrawało na histerię.

    Przenikliwość Pańska doprawdy marnuje się w komentarzach na wp. W jednym zdaniu ujął Pan wszystko – genialne! Czy Pan ma siostrę? A więc realizm opisu sprowadza się do opozycji obiektywizm-subiektywizm? Że też mnie to się nigdy nie nasunęło. No, ale w końcu czego się spodziewać po renegatach.

    „Czy można pozbyć się subiektywizmu nie przestając być homo sapiens?” Postaram się Pana powiadomić, kiedy przestanę być homo sapiens, choć tak postawione pytanie mogłoby wskazywać, że w Pańskich oczach dawno już nim nie jestem.

    Pozostaję uniżonym sługą łaskawego Pana

  3. 3 przemek

    Panie Michale,

    Pisałem swoje uwagi z dobrą wiarą, w żadnym przypadku nie złośliwie. Nie rozumiem Pana uwag dotyczących gramatyki. Zdanie o formie bezosobowej nie miało z gramatyką nic wspólnego. Jest Pan Mistrzem w „odwracaniu kota ogonem” jednak, jak wszystko co w nadmiarze, może się znudzić. Jeżeli miał Pan informacje „zakrawające na histerię” to polecam zmienić prasę na bardziej wiarygodną. Co zaś do wątku rodzinnego. Siostrę mam tylko przyrodnią, tak więc zapewne nie posiada cech, które tak Pana zainteresowały. Braku rozumu nigdy Panu nie zarzucałem, jedynie nie zgadzałem się z jego tokiem.
    Pozdrawiam i…. idę na spacer trochę ochłonąć.
    Na razie jednak życzę wielu adwersarzy, bo cóż Pan by bez nich począł?

  4. 4 michał

    Cóżbym począł? Żyłbym radosnym życiem.

    Proszę wybaczyć, ale nie czytuję prlowskiej prasy.

Komentuj





Language

Nowe książki Wydawnictwa Podziemnego, już w sprzedaży:


Zamów tutaj.

Jacek Szczyrba

Punkt Langrange`a. Powieść.

H
1946. Powieść.

Książki Wydawnictwa Podziemnego

Zamów tutaj:



J.R. Nyquist
Koń trojański
 
Dariusz Rohnka
Wielkie arrangement

Dariusz Rohnka
Fatalna Fikcja