Najnowsze komentarze

III Ankieta Wydawnictwa Podziemnego

Dziecko w szkole uczy się fałszowanej historii od Piasta do równie sfałszowanego Września i dowie się, że obrońcą Warszawy był nie jakiś tam Starzyński, ale komunista Buczek, który wyłamał kraty „polskiego faszystowskiego” więzienia, by na czele ludu stolicy stanąć do walki z najeźdźcą. – Tak w roku 1952 Barbara Toporska opisywała ówczesny etap bolszewizacji Polski.

Przyjmijmy, na potrzeby niniejszej ankiety, że był to opis pierwszego etapu bolszewizacji, klasycznego w swoim prostolinijnym zakłamaniu. Kolejny etap nastąpił szybko, zaledwie kilka lat później, gdy – posługując się przykładem przytoczonym przez Barbarę Toporską – w kontekście obrony Warszawy wymieniano już nie tylko komunistę Buczka, ale także prezydenta Starzyńskiego (i to z największymi, bolszewickimi honorami). Przyszedł w końcu także moment, gdy komunista Buczek albo znikł z kart historii, albo też przestał być przedstawiany w najlepszym świetle – jeszcze jeden, mocno odmieniony okres.

Mamy tu zatem dynamiczne zjawisko bolszewizmu i szereg nasuwających się pytań. Ograniczmy się do najistotniejszych, opartych na tezie, że powyższe trzy etapy bolszewizacji rzeczywiście miały i mają miejsce:

1. Wedle „realistycznej” interpretacji historii najnowszej utarło się sądzić, że owe trzy etapy bolszewickiej strategii są w rzeczywistości nacechowane nieustającym oddawaniem politycznego pola przez bolszewików. Zgodnie z taką wykładnią, historię bolszewizmu można podzielić na zasadnicze okresy: klasyczny, ewoluujący, upadły. Na czym polega błąd takiego rozumowania?

2. Jak rozumieć kolejno następujące po sobie okresy? Jako etapy bolszewizacji? Jako zmiany wynikające z przyjętej strategii, czy ze zmiennej sytuacji ideowej i politycznej, czy może trzeba wziąć pod uwagę inne jeszcze, niewymienione tu czynniki?

3. Trzy etapy i co dalej? Czy trzecia faza spełnia wszystkie ideowe cele bolszewizmu, czy wręcz przeciwnie – jest od realizacji tych celów odległa? Czy należy spodziewać się powrotu do któregoś z wcześniejszych etapów, a może spektakularnego etapu czwartego lub kolejnych?

Zapraszamy do udziału w naszej Ankiecie.

II Ankieta Wydawnictwa Podziemnego

Dorobek pisarzy i publicystów mierzy się nie tyle ilością zapisanych arkuszy papieru, wielkością osiąganych nakładów, popularnością wśród współczesnych czy potomnych, poklaskiem i zaszczytami, doznawanymi za życia, ale wpływem jaki wywierali lub wywierają na życie i myślenie swoich czytelników. Wydaje się, że twórczość Józefa Mackiewicza, jak żadna inna, nadaje się do uzasadnienia powyższego stwierdzenia. Stąd pomysł, aby kolejną ankietę Wydawnictwa poświęcić zagadnieniu wpływu i znaczenia twórczości tego pisarza.

Chcielibyśmy zadać Państwu następujące pytania:

1. W jakich okolicznościach zetknął się Pan/Pani po raz pierwszy z Józefem Mackiewiczem?
Jakie były Pana/Pani refleksje związane z lekturą książek Mackiewicza?

2. Czy w ocenie Pana/Pani twórczość publicystyczna i literacka Józefa Mackiewicza miały realny wpływ na myślenie i poczynania jemu współczesnych? Jeśli tak, w jakim kontekście, w jakim okresie?

3. Czy formułowane przez Mackiewicza poglądy okazują się przydatne w zestawieniu z rzeczywistością polityczną nam współczesną, czy też wypada uznać go za pisarza historycznego, w którego przesłaniu trudno doszukać się aktualnego wydźwięku?

Serdecznie zapraszamy Państwa do udziału.

Ankieta Wydawnictwa Podziemnego

1. W tak zwanej obiegowej opinii egzystuje pogląd, że w 1989 roku w Polsce zainicjowany został historyczny przewrót polityczny, którego skutki miały zadecydować o nowym kształcie sytuacji globalnej. Jest wiele dowodów na to, że nie tylko w prlu, ale także innych krajach bloku komunistycznego, ta rzekomo antykomunistyczna rewolta była dziełem sowieckich służb specjalnych i służyła długofalowym celom pierestrojki. W przypadku prlu następstwa tajnego porozumienia zawartego pomiędzy komunistyczną władzą, koncesjonowaną opozycją oraz hierarchią kościelną, trwają nieprzerwanie do dziś. Jaka jest Pana ocena skutków rewolucji w Europie Wschodniej? Czy uprawniony jest pogląd, że w wyniku ówczesnych wydarzeń oraz ich następstw, wschodnia część Europy wywalczyła wolność?

2. Nie sposób w tym kontekście pominąć incydentu, który miał miejsce w sierpniu 1991 roku w Moskwie. Czy, biorąc pod uwagę ówczesne wydarzenia, kolejne rządy Jelcyna i Putina można nazwać polityczną kontynuacją sowieckiego bolszewizmu, czy należy raczej mówić o procesie demokratyzacji? W jaki sposób zmiany w Sowietach wpływają na ocenę współczesnej polityki międzynarodowej?

3. Czy wobec rewolucyjnych nastrojów panujących obecnie na kontynencie południowoamerykańskim należy mówić o zjawisku odradzania się ideologii marksistowskiej, czy jest to raczej rozwój i kontynuacja starych trendów, od dziesięcioleci obecnych na tym kontynencie? Czy mamy do czynienia z realizacją starej idei konwergencji, łączenia dwóch zantagonizowanych systemów, kapitalizmu i socjalizmu, w jeden nowy model funkcjonowania państwa i społeczeństwa, czy może ze zjawiskiem o zupełnie odmiennym charakterze?

4. Jakie będą konsekwencje rozwoju gospodarczego i wojskowego komunistycznych Chin?

5. Już wkrótce będzie miała miejsce 90 rocznica rewolucji bolszewickiej w Rosji. Niezależnie od oceny wpływu tamtych wydarzeń na losy świata w XX wieku, funkcjonują przynajmniej dwa przeciwstawne poglądy na temat idei bolszewickiej, jej teraźniejszości i przyszłości. Pierwszy z nich, zdecydowanie bardziej rozpowszechniony, stwierdza, że komunizm to przeżytek, zepchnięty do lamusa historii. Drugi stara się udowodnić, że rola komunizmu jako ideologii i jako praktyki politycznej jeszcze się nie zakończyła. Który z tych poglądów jest bardziej uprawniony?

6. Najwybitniejszy polski antykomunista, Józef Mackiewicz, pisał w 1962 roku:

Wielka jest zdolność rezygnacji i przystosowania do warunków, właściwa naturze ludzkiej. Ale żaden realizm nie powinien pozbawiać ludzi poczucia wyobraźni, gdyż przestanie być realizmem. Porównanie zaś obyczajów świata z roku 1912 z obyczajami dziś, daje nam dopiero niejaką możność, choć oczywiście nie w zarysach konkretnych, wyobrazić sobie do jakiego układu rzeczy ludzie będą mogli być jeszcze zmuszeni 'rozsądnie' się przystosować, w roku 2012!

Jaki jest Pana punkt widzenia na tak postawioną kwestię? Jaki kształt przybierze świat w roku 2012?




Dariusz Rohnka


Czytanie Mackiewicza

W najnowszym, 22 tomie Dzieł Józefa Mackiewicza, o którym już pisałem jakiś czas temu, pośród wybornych, niezwykle interesujących i pobudzających do refleksji tekstów odnalazłem jeden, który od dawna, od kiedy przeczytałem go po raz pierwszy, jakieś pewnie ćwierć wieku temu, wciąż frapuje trafnością zawartych w nim spostrzeżeń. Chodzi o tekst „Błędy, których się nie widzi”, drukowany po raz pierwszy w londyńskich Wiadomościach w styczniu 56 roku.

Mackiewicz wymienia autorów, którzy nie ustrzegli się przed popełnieniem niekiedy poważnych, czasem tylko zabawnych, błędów merytorycznych. Kogóż tam mamy?

Na pierwszym miejscu znajdujemy Adama Mickiewicza, w którego wiekopomnym dziele „Pan Tadeusz” natrafić możemy na zjawiska z dziedziny przyrody na Litwie nigdy nie występujące. Dalej idzie znany i popularny peerelowski autor książek historycznych, Gołubiew, nakazujący swoim bohaterom rozpalać buchające płomieniami ognisko za pomocą świeżo ściętych w lesie gałęzi i wiele innych, zabawnych rzeczy. Są też wielcy literatury rosyjskiej, roztargniony Tołstoj i niedbały o szczegóły Gogol, którego Cziczikow w ciągu ledwie dwóch godzin wykonuje czynności, dla zrobienia których normalny człowiek potrzebowałby z grubsza biorąc całego dnia.

Wszystkie te Mackiewiczowskie próbki przenikliwego czytania skłaniają do postawienia zasadniczego pytania: jak czytać? Na co w tym czytaniu zwracać przede wszystkim uwagę? Czy dać się ponieść kreacji literackiego utworu; rozsmakowywać w jego poetyce, dramaturgii, pięknie; czy przyjąć człowieka stojącego po drugiej stronie dzieła z bogactwem jego talentu, natchnienia, twórczych niekiedy porywów, ale i niedoskonałości jakichś, braku dokładnej wiedzy na dany temat, czy po prostu niedostatku świadomości, że coś jest inaczej aniżeli wydaje się na pierwszy rzut autorskiego oka? Czy może czynić wręcz odwrotnie: śledzić, podpatrywać, przyłapywać, a przyłapawszy ganić i wydrwiwać? A może i tak, i tak? Czytać z natężoną uwagą, prześwietlać każdą frazę, wgryzać się w materię słowa, pojedynczej każdej litery? Nie uronić piękna, ale zachować czujność? Myślę, że każdy, każdy spośród czytających (a nie ma ich zbyt wielu), ma, albo i musi dopiero sobie wypracować, swoją własną czytelniczą metodę.

Po Gogolu dochodzimy do Sienkiewicza i jego nieśmiertelnej „Trylogii”, wielkiej bez wątpienia kreacji, ale i nieszczęsnej. Sienkiewicz pisał dla pieniędzy, dla zarobku, więc warto o tym pamiętać, i jest to niewątpliwie okoliczność zmuszająca do złagodzenia każdej pretensji. Ale fakt, miewał wielkie warsztatowe problemy. Mackiewicz nie szczędzi słów krytyki. Sienkiewicz, wedle jego opinii, szczególnie nie mógł sobie poradzić z anatomią konia, to samo dotyczy broni i jej zastosowania w walce. Niepotrzebne — doprawdy — upokarzanie nieszczęsnego pokrzepiciela serc? Osobiście, nie sądzę. Przeciwnie, wydaje mi się, że im większa wymowa, siła kreacji, tym na surowszych prawidłach powinna opierać się krytyka. W zestawieniu z „Trylogią” trudno o powieść równie „wpływową”. A przy tym wszystkim, Sienkiewiczowskie błędy nie wynikały z nieporadności w operowaniu piórem, ale z braku wiedzy, kompetencji. Wyobrażenia Sienkiewicza o sztuce wojennej były pojęciami „wujaszka z brzuszkiem i w spodniach w paski”, który małym Józiom kupował szabelkę w sklepie z zabawkami jeszcze przed wojną światową. Polska kawaleria po prostu wówczas nie istniała, dlatego Sienkiewicz nie miał skąd czerpać inspiracji.

Zdarzają się też książki bezbłędne, niemal. Za taką w oczach Mackiewicza uchodzi „Dolina Issy” Miłosza. I on jednak nie ustrzegł się błędu, gdy jeden z jego bohaterów bierze na muszkę obiekt, celując przy tym z „obrezu”, a więc popularnego w czasach wielkiej wojny karabinu z obciętą lufą. Czy wolno mieć o to do autora pretensje, zapytuje Mackiewicz? W żadnym wypadku. Nie ma przecież na świecie ludzi nieomylnych, i zasada ta dotyczy również autorów powieści. Niewątpliwie też lepiej już, że zmyślają, że swoje światy kreują, aniżeli nic zgoła nie mieliby pisać, co nie oparte na suchych, zweryfikowanych faktach. Cóż byśmy wówczas mieli, a raczej — czego byśmy nie doświadczyli. Ano, na przykład, nie poznalibyśmy książek Vernea i światów jego wyobraźni. Lepiej to czy gorzej, że wielki francuski fantasta pisał z błędami?

A jednak są dziedziny literackie, gdzie sprzeniewierzenie faktom urasta do rangi błędu karygodnego — to utwory pamiętnikarsko-dokumentarne. Przedmiotem krytyki, niewymienionym z tytułu, był „Inny Świat” Herlinga-Grudzińskiego i zawarty w tej doskonałej zresztą książce niewytłumaczalny wytwór wyobraźni autora, która nakazywała głównemu bohaterowi rozdeptywać ludzkie głowy… w drodze do toalety. Mackiewicz nie ukrywał zdegustowania tego rodzaju pamiętnikarskimi praktykami. Czy możliwe, że upokorzona ofiara czekała aż 25 lat na możliwość rewanżu, gdy z okazji przyznania Mackiewiczowi Nagrody Literackiej im. Zygmunta Hertza, zaistniała możliwość napisania obraźliwej laudacji? Czy możliwe, że podrażniona wiele lat wcześniej ambicja wciąż krwawiła? W kolejnych wydaniach książki Herling zmienił kontrowersyjny fragment.

Jest i kolejna kategoria błędów, błędów — podobnie jak błąd Herlinga — zamierzonych. Błędów — nie omyłek. To błędy wyrosłe na gruncie naukowym wybitnego rosyjskiego fizjologa, Pawłowa, błędy-prawdy, prawdy bolszewickie.

Wódz bolszewickiej rewolty, sam Lenin osobiście, darzył wielkiego naukowca szczerym [?] szacunkiem i uznaniem. O ile dobrze sobie przypominam, na początku lat dwudziestych w głodującej wówczas śmiertelnie bolszewickiej Moskwie nakazał nawet przyznać wielkiemu Pawłowowi podwójne racje żywnościowe. Biorąc pod uwagę, że wynalazek tego naukowca stał się niejako kołem zamachowym całej bolszewickiej mechaniki, szczodrość to zrozumiała i usprawiedliwiona. Pawłow odkrył był bowiem (przed bolszewickim triumfem) rzecz absolutnie rewolucyjną i straszną — możliwość, niemal nieograniczoną, sterowania ludzkim zachowaniem.

Czy wszyscy, jak tu ślęczymy teraz przy tym tekście, jesteśmy jak psy Pawłowa? — rzecz to pewnie dyskusyjna; reguła jednak — pozostaje regułą: zachowaniem zdecydowanej większości ludzi na świecie sterować można w określonym, pożądanym przez wielkiego sternika kierunku. Będą robić wszystko, cokolwiek im się narzuci, z niewielkim tylko procentem statystycznego błędu.

Zawłaszczywszy to odkrycie, przeszli bolszewicy do praktycznego jego zastosowania, na wielu polach, między innymi w sferze „informacji”, choć słowo to w kontekście bolszewizmu trąci egzotyką. Odkrycie Pawłowa umożliwiło im ostateczną rozprawę z tzw. prawdą obiektywną. Skoro można dowolnie kształtować człowieka, ukierunkowywać jego myślenie, po cóż dłużej wiązać sobie ręce czymś równie niewygodnym? Fakty przestały mieć znaczenie. Dlatego, mimo że ich „błędy rzeczowe” są nieporównanie bardziej jaskrawe niż te, cytowane przez Mackiewicza, w istocie nie można nawet mówić o „błędach”, ponieważ nie wynikają z braku wiedzy, kompetencji, z roztargnienia, stanowią natomiast świadomy proceder manipulowania faktami i stwarzania nowych faktów, „faktów” — bywa jakże często — absurdalnych, ale skutecznych. Czy ktokolwiek w nie wierzy, nie ma w praktyce znaczenia, wystarczy świadomość, że wierzyć trzeba. Tak kształtuje się świat niewolnika doskonałego.

***

Tekst Józefa Mackiewicza wywołał zdumiewająco obfitą falę komentarzy, drukowanych w dziale Korespondencji londyńskich Wiadomości.

Wit Tarnawski wskazywał na błędy samego autora, jakie spostrzegł w powieści „Karierowicz” — „wytykał” Mackiewiczowi nieścisłości w chronologicznym uporządkowaniu powieściowej fabuły. Dodawał przy tym z kurtuazją, że owe błędy w żaden sposób nie zaburzyły przyjemności czerpanej z lektury wyśmienitej powieści.

Kolejny autor listu, Adam Kossowski, zakwestionował trafność wypowiedzi Mackiewicza na temat Gołubiewa, stwierdzając, że — wbrew przekonaniu pisarza — świeżo ścięte gałęzie wielu drzew, w tym sosny i świerku, „płoną szybko, pięknie i natychmiast”.

Edward Gutowski, podważył twierdzenie Mackiewicza na temat „obrezu”, przekonując, że w wielu przypadkach właściciele takiej broni samodzielnie dorabiali do lufy prowizoryczną muszkę.

Kolejny głos, Jerzego Horzelskiego, dotyczył nagrody Nobla, jaką otrzymał profesor Pawłow. Wbrew przekonaniu Mackiewicza nagroda została mu przyznana nie z dziedziny psychologii, a z zakresu fizjologii narządów trawienia. Dopiero obserwacja, że na działanie gruczołu ślinowego mogą wpływać czynniki psychiczne, naprowadziła Pawłowa na trop reakcji warunkowych.

Jeden z następnych numerów „Wiadomości” przyniósł kolejne wypowiedzi. Michał K. Pawlikowski, przyjaciel Józefa Mackiewicza, ale także uznany ekspert z dziedziny łowiectwa, podważył „zarzut” Mackiewicza pod adresem Mickiewicza i jego znajomości przyrody Litwy. Zdaniem Pawlikowskiego nie wiadomo co prawda, czy jelenie występowały na Litwie nadal w 1811 roku, nie ulega jednak wątpliwości, że były tam kiedyś obecne. Można zatem zarzucić Mickiewiczowi co najwyżej skromny anachronizm, nie zaś bulwersujący czytelnicze oko „błąd rzeczowy”. Pawlikowski ustosunkował się krytycznie do wielu innych „zarzutów” Mackiewicza. Między innymi wskazał na błąd z zakresu typologii kornika, będącego głównym, zoologicznym bohaterem „Karierowicza”.

Stefan de Walden, ostatni z krytycznych korespondentów, „wytknął” „apostołowi ścisłości rzeczowej” błąd, który przed kilku zaledwie laty „odkryła” niejako ponownie jedna ze współczesnych czytelniczek „Karierowicza”. Otóż, na jednej ze stron powieści stosuje Mackiewicz wymiennie pojęcia szydełka i drutów, a przecie każdy zaznajomiony z robotą dziewiarską czytelnik pozna w mgnieniu oka, że to dwa całkiem różne narzędzia tego rzemiosła.

Ciężka, doprawdy i niewdzięczna jest czasem robota publicysty, o czym przekonał się Józef Mackiewicz na własnej skórze owe listy czytając. Czy mógł mieć o ich treść do swoich czytelników pretensje? Zostawiając na boku samą otwartość pisarza na rzeczową dyskusję, odpowiedź twierdząca nie jest prawdopodobna także z innego powodu. Żaden z głosów wówczas wydrukowanych nie miał w sobie cienia tak nam dzisiaj dobrze znanej z internetowej sieci (nie mam, broń Boże, na myśli czytelników Wydawnictwa Podziemnego) napastliwości. Przeważał ton wielkiego uznania dla pisarskich dokonań Mackiewicza i zawsze przemożna chęć uściślenia najdrobniejszych nawet faktów. Inne to były czasy, inna kultura.

***

No dobrze, ale skoro mówimy o błędach, czy nie dobra okazja, aby „wytknąć” co nieco autorowi „Drogi donikąd” niejako od siebie. Okazja świetna, bezsprzecznie, bieda jednak w tym, że Mackiewicz wykazuje się istotnie wielką troską o detale, o prawdę, o wiarygodność swojej literackiej kreacji. Sam pisał gdzieś na ten temat przekonująco: romans, z którego treści nie wynika jasno, z czego kochankowie żyją, nie wydaje się wiarygodny, nie przemawia do wyobraźni. To swoje przekonanie stosował w praktyce pisarskiej. Bohaterowie jego powieści i opowiadań to żywi ludzie, nie papierowi tylko — zapisani na kartach powieści — ale istniejący gdzieś, poza wyobraźnią autora. Czerpał ze swojej bogatej biografii? Niewątpliwie tak, ale przecież nie wszystkie jego utwory mają podłoże autobiograficzne. Tak czy inaczej, nie łatwo znaleźć u niego błędy. Może to zresztą tylko kwestia odpowiedniego nastawienia?

Raz, raz jeden wydawało mi się, że pęka oto worek z Mackiewiczowskimi błędami. Był blady świt, późno noc, a może leniwe przedpołudnie (szczegóły pewnej kategorii zostawiam dla siebie) i naszła mnie nagła (o, ja nieszczęsny!) ochota na lekturę „Drogi donikąd”. Biorę książkę i czytam…

Fabuła rozpoczyna się późnym latem 1940 roku, w pewien sierpniowy dzień. Paweł i Karol siedzą na torach w Wilnie i czekają na nie nadjeżdżający pociąg; spóźni się trzy godziny. Marta w tym czasie przygotowuje kluski na obiad, snuje refleksje i spogląda w lustro w poszukiwaniu pierwszych oznak starości. Nie mamy wiedzy ile lat liczy sobie powieściowa Marta, gdyby jednak założyć, że pierwowzorem jest żona Mackiewicza, Barbara Toporska, miałaby wówczas lat 27. Czy szukanie w tym wieku zmarszczek i siwizny na skroniach jest zajęciem wiarygodnym? Hm, trzeba być pewnie trzydziestoletnią niespełna kobietą, żeby coś na ten temat wiedzieć. W zestawieniu z Dostojewskim, u którego tetryczeją zamężne dwudziestopięciolatki, Mackiewicz nie wydaje się niewiarygodny, a jednak… w psychice z lekka zdetonowanego czytelnika rodzi się coś jakby podejrzliwość.

Czytam dalej. Mijają trzy godziny. To znaczy, mijają w powieści, u mnie to zaledwie chwilka. Jest godzina ósma z wieczora i obaj panowie wciskają się do zatłoczonego wagonu. Podróż trwa nie więcej niż pół godziny, potem — krótki odcinek piechotą; nad głowami migające gwiazdy. Biorąc pod uwagę, że nie tak dawno jeszcze deszczyła intensywna mżawka i w wagonie śmierdziało mokrymi ubraniami, nagłe wypogodzenie z rojem gwiazd na niebie może trochę dziwić, ale przecież… pogoda zmienną jest, nieprawdaż? — i takie rzeczy w przyrodzie się zdarzają.

Martwi jednak, dręczy inna okoliczność. Wiadomo skądinąd (czy nie od samego Mackiewicza lub jego żony właśnie), że pośród innych bolszewickich dobrodziejstw, Wileńszczyzna obdarowana została także czasem moskiewskim. Wnosić przy tym wolno, że ciała niebieskie nie podporządkowały się, jako wsteczne, postępowej tej dyrektywie. Jeśli tak, to co się okazuje? Słońce, które — dajmy na to — zachodzi sobie w połowie sierpnia w tej części świata o godzinie 20.50, udaje się teraz na spoczynek z opóźnieniem, dwugodzinnym — o 22.50. Skąd zatem gwiazdy o dziewiątej? Czyżby z wyobraźni autora tylko? Tego wiedzieć nie możemy; czytamy przecież powieść i nie wertujemy akurat gazet z tego okresu w poszukiwaniu stosownych informacji.

Wiedzę mamy skąpą. Formalne przystąpienie Litwy do „socjalistycznej rodziny narodów” nastąpiło dnia 3 sierpnia; tego samego dnia wprowadzono do obiegu bezwartościowe praktycznie ruble; czy także nakazano przestawienie zegarków? I komu? Ich prawowitym właścicielom czy może reprezentantom czerwonej armii, którzy akurat wówczas przejęli obowiązki związane z ich użytkowaniem? Jeśli — powtarzam — jeśli zmiana czasu nastąpiła istotnie już 3 sierpnia, o żadnych gwiazdach nad głowami Pawła i Karola nie może być mowy; także Marta najniepotrzebniej zapalała świece w miejsce nie działającej elektryczności — było jasno. No dobrze, a jeśli zmianę czasu przeprowadzono kiedy indziej, później? Wówczas — klapa, wszystkie wysnute powyżej przypuszczenia funta kłaków nie warte, choć… zaraz, zaraz [tak można w nieskończoność], czy ledwie w kilka minut już po zachodzie słońca, w letni dzień, pojawiają się gwiazdy na nieboskłonie, intensywne, rozświetlające?

Czy na tym koniec męczących dociekań [jestem ledwie na czwartej karcie powieści]? Niestety, coś znowu wpada w oko. Paweł kręci się po oświetlonym świecami pokoju i zrywa kartkę z kalendarza, sowieckiego; czyta informacje podane na rewersie. Jest być może szansa, żeby poznać dokładną datę rozpoczęcia powieściowej fabuły. Niestety, przytaczane w kalendarzu ekstraordynaryjne fakty z historii bolszewizmu nie mówią zbyt wiele. Bez kwerendy, rzetelnej, nie da się ściśle ustalić dokładnej daty. Chyba że, na przykład, pamięta kto z drogich czytelników dzienną datę mowy Lenina na ii zjeździe socjaldemokratycznej partii robotniczej rosji w obronie formuły pierwszego paragrafu? Nikt nie pamięta? — i czy nie skandal?! Raczej ból głowy — na rzeczonym zjeździe dzielny wódz rodzącego się oto bolszewizmu przemawiał ledwie… dwadzieścia trzy razy, pomiędzy 30 lipca a 23 sierpnia 1903 roku — to już coś!

Dociekliwość, dociekliwość krytyczna nie ma granic, dobrze choć, że czasem przynosi odrobinę pożytku. Przyznajmy jednak, że rozkoszy z czytania świetnej powieści nie ma przy tym żadnej. Oby to chwilowe było; na razie nie ustępuje. Bo jakże to? Jest połowa sierpnia (mniej więcej), nuda bolszewicka dookoła i nędza sowieckiej wegetacji (i wówczas i podczas mojej lektury), a główny nasz bohater za pieniądze, których przecież nie ma, kupuje w połowie roku kalendarz, sowiecki, i jeszcze w dodatku… wiesza to paskudztwo na ścianie?! Paweł, jedyny niemal w powieści nonkonformista, zapiekły w nienawiści wróg bolszewizmu? Czy prawdopodobne, możliwe? Czy wyobrażalne, co robi dalej? — Rzuca zmiętą kartkę na podłogę? U siebie w domu rzuca, on, wychowany zapewne w staroświeckiej tradycji, dziennikarz, grzeczny, ułożony człowiek? Czy, poza wszystkim, jako nowy — choć jeszcze dobrze nie ukształtowany — sowiecki obywatel nie powinien był zostawić papieru na „skrętki” (tak dziś modne, z bolszewickiego przymusu, papierosy domowego wyrobu), i czy aby nie jest to jedyny wyobrażalny pretekst, jaki mógł go skłonić do zakupu sowieckiego papieru?

Czy taka interpretacja zdaje się przekonywać? Nawet jeśli, drogi czytelniku niniejszego tekstu, z nadmiaru czytelniczych wrażeń gotów już jesteś przytaknąć wszystkiemu cokolwiek autor tu zasugeruje, przyznasz przecież chętnie, że taka — jak powyżej — wizja wydarzeń, choć prawdopodobna, z pewnością nie jest jedyną.

Przede wszystkim powinien nas zastanowić fakt zacytowania przez głównego bohatera powieści ścisłej — jak się zdaje — treści kalendarza. Oczywiście, nie godzi nam się przypuszczać, że autor miary Józefa Mackiewicza nie mógłby sobie, w przypływie natchnienia, takiej treści wyobrazić, czy jednak nie bardziej prawdopodobna jest inne przypuszczenie — że, mianowicie, kartkę taką trzymał rzeczywiście w ręku? Z jakich to miałby powodów robić, nie będziemy w tej chwili dociekać; od dawna nie chodzi nam już bowiem o przyłapanie zdarzenia na gorącym uczynku faktu, mamy na uwadze jedynie jego wiarygodność.

Kolejna kwestia powyższej — jakże niedoskonałej przecież — interpretacji związana jest z zagadnieniem zmiętej kartki, rzuconej w odrobinę — przyznajmy — niekulturalny sposób na podłogę. Po raz kolejny powinno nam się chyba włączyć światełko ostrzegawcze uznania, jakim cieszył się Józef Mackiewicz jako beletrysta. Czy wolno przypuszczać, że wycyzelowawszy kosztem wielu lat pracy swoją wielką powieść, pozostawił na jej pierwszych kartach detal aż tak chropowaty? Że nakazał swojemu bohaterowi rzucić na podłogę kartkę bez jakiejkolwiek nad tym wypadkiem refleksji?

Zimny dreszcz przechodzi człowiekowi po plecach, gdy sobie w pełni uświadomi kontekst swojego czytelniczego potencjalnego błędu. Jakiego błędu? Ano takiego, mianowicie, że się przez lata całe powieść źle całkiem odczytywało, że się — kto wie — nie spostrzegło może wcale podstawowego autorskiego zamysłu? Że, najnieroztropniej, z myśliwego, tropiącego literackie błędy, samemu stało się nagle czytelniczą zwierzyną!?

Ale cóż znaczy strach o własną nawet skórę wobec niepohamowanego natręctwa dociekań. Kilka zdań tylko dalej natrafiamy na nową wątpliwość:

O świtaniu Paweł z Karolem wychodzą na podwórze w celu dokonania porannych ablucji; studnię obrastają wiśniowe krzewy, purpurowe owoce na nich gotowe są do zerwania… w połowie sierpnia, wiśnie?! Czy znajdzie się może wśród czytających kompetentny jakiś ogrodnik i naświetli nam ów fakt w sposób zrozumiały i fachowy zarazem?

***

Nie, z całą pewnością nie warto tak czytać. W ten sposób zabija się rzecz najcenniejszą — możliwość przeniknięcia wprost do wykreowanego świata, poznania bohaterów od ich strony, powiedzmy, najintymniejszej. Po co rezygnować z czegoś tak cennego?

Co innego, gdy bierzemy do ręki publicystykę. Tu poddanie się czarowi słowa przyniesie nam raczej więcej szkody niż pożytku. Musimy się stale pilnować, analizując najdrobniejszy nawet detal. Efekty takiego podejścia, w przypadku tekstów Józefa Mackiewicza, są raczej mizerne, a jednak nie wolno nam się nigdy poddawać: kto wie, co odkryjemy jutro?



Prześlij znajomemu

16 Komentarz(e/y) do “Czytanie Mackiewicza”

  1. 1 Andrzej

    Pomimo tego, że powieści są z zasady wspomnianym „wykreowanym światem”, to w przypadku Mackiewicza chyba nie do końca jest to prawda. Chodzi mi o wielość wykorzystanych motywów z własnych przeżyć. Dopiero co przeczytałem nowy, 25 tom Dzieł: „Tajemnica żółtej willi i inne opowiadania”. Jeden z jego fragmentów bardzo mnie zainteresował. Chodzi mi o tekst z emigracyjnej, rosyjskiej „Russkoj Mysli” pt. „Ech, puszcza…” w którym autor opisuje m.in. jak wykorzystał własne przeżycia przy pisaniu „Karierowicza”. Chyba można powiedzieć, że każda książka to fragment jego własnego życiorysu?

    Sądzę, że opis „samego życia” niesie ze sobą ładunek autentyzmu przy którym którym nawet nieścisłości geograficzne czy przyrodnicze tracą większe znaczenie, o ile ich skala jest niewielka. Pewnie znalazłoby się ich trochę i w innych powieściach Mackiewicza ale w odniesieniu do, zawartego w treści, opisu rzeczywistych zdarzeń wydają mi się być mało istotne. Na przykład, Mackiewicz nie przeżył sam bombardowania Drezna i pewnie sporo szczegółów miasta wykreował ale jego opis w „Sprawie Pułkownika Miasojedowa” jest dla mnie przekonujący bo wiem że przeżył bombardowanie Wiednia w trakcie ucieczki przed bolszewikami. Jak sadzę, opisał właśnie to co go spotkało i ten opis jest wiarygodny.

    Publicystyka to rzeczywiście kategoria ścisła gdzie od opisów literackich liczą się bardziej fakty i logika wywodu ale myślę, że i tu można posługiwać się literacką „magią słów” choć tylko w drugim planie. Bo w końcu poprzez książki i artykuły oddziałują na nas właśnie słowa i ich złożenie w zdania tworzące przekaz tekstu. Wydaje mi się, że Mackiewicz w dużym zakresie obie te kategorie łączył ze sobą. Wiele z jego tekstów publicystyczno-reportażowych zawiera liczne wstawki literackie a z drugiej strony wiele fragmentów powieści zawiera liczne wstawki publicystyczne (zawarte np. w dialogach).

  2. 2 michał

    Drogi Panie Andrzeju,

    To jest chyba poważny problem w ogóle w czymś, co się górnolotnie nazywa badaniami literackimi. Ogromna większość fikcji literackiej ma jakiś związek z przeżyciami i doświadczeniami autorów. Gdybym na przykład ja napisał powieść, w której młody człowiek wyjechałby z Warszawy do Londynu w latach osiemdziesiątych, po czym pracowałby na budowie, w bibliotece itp., to narracja zawierałaby autobiograficzne elementy, ale nie byłaby to powieść autobiograficzna, a przynajmniej nie – koniecznie.

    Powieści Mackiewicza bez wątpienia zawierają artystycznie przerobione i przetrawione wydarzenia z jego własnego życia. A ponieważ Mackiewicz przywiązywał tyle wagi do prawdy faktu, to starał się, żeby w analogicznych sytuacjach powieściowych, zachowane zostały szczegóły autentycznych wydarzeń. O ile pamiętam (a nie mam w tej chwili tekstów pod ręką), to numer pokoju, w którym przesłuchiwany jest Paweł w Drodze donikąd, jest ten sam co numer pokoju, pamiętany świeżo, a opisany jeszcze w 1941 roku w artykule „Moja dyskusja w NKWD”.

    Artysta, wielki powieściopisarz – a za takiego uważam Mackiewicza – potrafi jednak opisać wiarygodnie (szczerze i prawdziwie) stany wewnętrzne i zewnętrzne sytuacje, których nie przeżył osobiście, ekstrapolując niejako swe doświadczenie. Tołstoj opisał tak śmierć księcia Bołkońskiego czy samobójstwo Anny Kareninej, a Mackiewicz choćby przeżycia Weroniki czy Raczenki. W moim przekonaniu, jedną z najlepszych postaci Mackiewicza jest starszy Wintowt – a przecież to bolszewik.

    Natomiast nie bardzo zgadzam się z Panem co do „wstawek publicystycznych” w powieściach, ale może to tylko kwestia określenia. Stawiano mu to jako zarzut: „Miasojedow” to tylko publicystyka z wątkiem erotycznym, dla przykładu. Ale Mackiewicz wielekroć powtarzał, że interesuje go „konfrontacja losu ludzkiego z dokumentem”, z faktem historycznym. Stąd tyle u niego dokumentarnych fragmentów, stąd dyskusje bohaterów, w których usta wkłada debaty polityczne, rozważania wzięty niekiedy żywcem z jego artykułów. Polityka była bowiem dla niego częścią losu; odwrócić się od polityki, to by znaczyło – kłamać.

  3. 3 Andrzej

    Drogi Panie Michale,

    Co do „wstawek publicystycznych” to chodzi mi o to, że wiele powieściowych dialogów znalazło swoje miejsce także w artykułach Mackiewicza. To nie jest dla mnie żaden zarzut lecz tylko i wyłącznie potwierdzenie tego jak ważne były dla niego tematy które w nich przywoływał i jak bardzo realne. Jego krytycy w większości chcieli mu chyba zarzucić to, że nie pisze literatury lecz publicystykę w innej formie. To jest wg mnie nieprawda. Bo to jest literatura najwyższej klasy światowej.

    Rok temu podarowałem swojej siostrzenicy „Drogę donikąd”. Siostrzenica urodziła się, wychowała, wykształciła i mieszka poza peerelem i nigdy przedtem o Mackiewiczu nie słyszała. Wcześniej przeczytała „1984” i Orwell zrobił na niej duże wrażenie. Szukała książki, która opisywałaby rzeczywistość sowiecką. Po przeczytaniu „Drogi donikąd” określiła ją jako znakomitą literaturę. Do głowy jej nie przyszło że to mogłaby to być publicystyka. Przy najbliższej okazji podaruję jej „Miasojedowa”. Ja sam uważam ją za najlepszą powieść Mackiewicza ale to przecież tylko rzecz gustu.

  4. 4 michał

    Panie Andrzeju,

    Ani mi w głowie nie postało, że Pan stawia to jako „zarzut”. A jednak samo określenie używane było w ten sposób i zawiera ono implicytną krytykę: „wstawka” czyli coś sztucznie dodanego, „publicystyka w literaturze pięknej” czyli obce ciało, coś nie na miejscu. Chyba zgadzamy się co do meritum, tj. te fragmenty są integralną częścią prozy Mackiewicza, ale ja nie użyłbym określenia „wstawki publicytyczne” ze względu na jego historię „zarzutu” i przez konotacje z czymś sztucznym.

    Tak, „Miasojedow” to jest znakomita powieść. Osobiście najwyżej cenię „Nie trzeba głośno mówić”, ale zarówno „Lewa wolna” jak i „Miasojedow” to arcydzieła. Zawsze mnie dziwi natomiast, jak bardzo niedoceniony jest „Karierowicz”, którego pierwsza część zalicza się w moim przekonaniu do arcydzieł literatury polskiej wszystkich czasów.

  5. 5 sonia

    Michal,

    „Zawsze mnie dziwi natomiast, jak bardzo niedoceniony jest „Karierowicz”

    Mnie nie dziwi. Byc moze, Karierowicz to typ powiesci jakie Mackiewicz pisal by do konca zycia gdyby nie wybuchla Druga Wojna Swiatowa, a on zylby spokojnie w wolnym Wilnie do smierci. Nastepne powiesci bylyby lepsze lub gorsze, ale to nie bylby Mackiewicz jakiego znamy. Nawet, moim zdaniem, Lewej wolnej i Miasojedowa by nie napisal, gdyz cala wymowa ideologiczna tych dziel dopiero nabiera sensu z perspektywy „zwyciestwa prowokacji” w 1945 roku…

    Co prawda, mozna by tu uzyc „Bulbina z jednosielca” (opowiadania, nie zbioru) jako kontr-argumentu. Tu, juz w 1926 roku, mamy Mackiewicza jakiego znamy i kochamy. Karierowicz to nie jest powiesc Mackiewicza jakiego znamy i kochamy. Przeciez w tej ksiazce, ktora rozgrywa sie podczas wojny polsko-bolszewickiej, slowo „bolszewik” nie pojawia sie ani razu! Mozna dyskutowac o „wstawkach”, ale akurat w Karierowiczu zadnych wstawek nie ma, i w tym jest caly problem.

    A tak na marginesie, nawet takie male opowiadanie jak Katastrofa z 1938 jest bardziej „mackiewiczowskie” niz Karierowicz, zwlaszcza w znakomitym opisie reakcji tlumu. Toz to prorocze zdania, napisane na kilka lat przed Holocaustem.

    Skoro juz jestesmy przy 25-tym tomie Dziel: „Przygoda w ostatnia wigilie” to prawdziwe arcydzielo. „Lis i kruk” wspaniale. Mam tylko pytanie: gdzie sa tomy nr 21, 23 i 24 ? Czy numery te sa zarezerwowane dla „Posla i Julii” i „Wilenskiej powiesci kryminalnej” ? A wogole cala ta numeracje nalezaloby chyba zupelnie zmienic. „Bulbin (zbior) powinien byc chyba nr 1…

  6. 6 michał

    Soniu,

    To jest rzeczywiście arcyciekawe, „co by było gdyby?” Np. gdyby nie bolszewizm? Gdyby Lenin et al. zawiśli byli na latarniach, o czym pisałby Józef Mackiewicz? Wiesz na pewno, że projektował wielką powieść historyczną o Giedyminowiczach i walce o zbieranie ziem ruskich, o całym splocie dynastyczno-wyznaniowo-językowo- narodowym Wielkiego Xięstwa (narodowym w najmniejszym stopniu!).

    Przypuszczam, że jest więcej kontr-argumentów dla Twojej tezy, nie tylko kapitalne opowiadanie „Bulbin z jednosielca”. Muszę Ci przyznać, że Mackiewicz „jakiego znamy i kochamy” jest polityczny. Kropka. Ale dla mnie nie-polityczny Karierowicz, to jest nadal wybitna powieść.

    Sama wiesz, że Kamienica nad morzem też jest niepolityczna. Spieraliśmy się kiedyś na temat kolejnej perełki pt. Ballada o sterniku. Wydaje mi się, że musiałaś mocno wymowę tej noweli naciągnąć, żeby znaleźć w niej polityczny sens.

    Jeśli pozwolisz, to wrócę do numeracji osobno za kilka godzin.

  7. 7 michał

    Soniu,

    Obawiam się, że będziesz musiała po prostu uzbroić się w cierpliwość i poczekać na wyjaśnienie, co będzie w tomach 21, 23 i 24.

    Natomiast co do numeracji wcześniejszych tomów, to wynika ona chyba z tego, że praca nad ustaleniem, co należy do dorobku Józefa Mackiewicza nadal trwa. Zdaję sobie sprawę, żeby gdyby tak wybitni badacze jak np. śp. Eberhardt pracowali nad tym, to wszystko byłoby już dawno jasne jak słońce konstytucji stalinowskiej, ale oni woleli strzelać zza węgła niż zakasać rękawy, więc jesteśmy, gdzie jesteśmy. Nie wiem, czy zwróciłaś uwagę, że w tomie „Tajemnica żółtej willi” jest na przykład nowela podpisana „P.” – co jest zupełnie niedawnym odkryciem.

    Numeracja jest taka jaka jest, ponieważ plan zmieniał się w przeciągu ostatnich 25 lat. Początkowo były to tylko dzieła wydane za życia Mackiewicza na emigracji, potem doszedł „Bunt rojstów”, potem wybory pism przedwojennych, wreszcie teksty odnalezione po latach, i listy. Dziś to się wydaje oczywiste, ale jeszcze kilka lat temu nikt nie wiedział o istnieniu wielu z tekstów teraz opublikowanych, nie było śladu po broszurze „Optymizm nie zastąpi nam Polski”. Nikt nie wiedział, że zachowała się kopia „Optymizm nie zastapi nam Polski”. I tak dalej.

    Jeżeli kiedyś miałyby być wydane „Dzieła wszystkie” Mackiewicza, to nawet wówczas Tom I wcale nie musiałby zawierać opowiadania pt. „Bulbin z jednosielca”, bo wcześniej autor opublikował kilkaset innych tekstów.

  8. 8 sonia

    Michal,

    Chciales chyba napisac „Prawda w oczy nie kole” zamiast powtorki z „Optymizmu”…

    Czy z twojego tekstu nalezy wnioskowac, ze sa inne artykuly i opowiadania podpisane P. w „Slowie” i to wlasnie bedzie tom 21 ?

    A moze beda tam te opowiadania z tomu nowel „16-go miedzy trzecia i siodma”, ktore nie znalazly sie w „Sciagaczkach z szufladek Pana Boga” ?

    Mam tez pytanie. Mam „Szufladki” ale nie mam „Pod kazdym niebem”. Czy sa nowele z „Pod kazdym niebem”, ktore nie ukazaly sie w „Szufladkach” ?

    A tak na marginesie, ogromnie podobal mi sie „Pietaszek”. Jest to doskonale i niezwykle polityczne opowiadanie, mimo ze jego bohaterem jest kot. Natomiast opowiadanie „Pierwsze wrazenia” jest bardzo slabe. Mam wrazenie, ze Mackiewicz byl obiektywny i sprawiedliwy wobec wszystkich narodow, z wyjatkiem jednego…

  9. 9 michał

    Soniu,

    Zacznijmy od końca. „Pierwsze wrażenia” są zapewne ciekawsze dla mnie niż dla ogromnej większości czytelników Mackiewicza, bo jest w nich echo moich własnych odczuć. Ale to chyba nie jest opowiadanie… Czy uwierzysz, że moim ulubionym opowiadaniem z tego tomu jest „Arkadiusz-fantasta”?

    Wszystkie teksty z „Pod każdym niebem” są w „Ściągaczkach” plus trzy z tomu „16-go…” Obawiam się, że nowele pominięte (tylko trzy, o ile pamiętam) nie znajdą się w tomie 21. Nie znajdą się tam także teksty podpisane „P.”

    I wreszcie, dziękuję za poprawkę! Oczywiście masz rację. Powinienem (i chciałem) był napisać: „Prawda w oczy nie kole”.

    Nie napisałaś ani słowa, jak Ci się podobał tom 22.

  10. 10 sonia

    Michal,

    Aha. Czyli wiesz co bedzie w tych tomach, ale nie mozesz glosno mowic…

    Tomu 22 jeszcze nie zaczalam czytac. Wiem, ze w zlej kolejnosci, ale bardziej mnie zaintrygowala tajemnicza willa na Lazurowym Wybrzezu, niz kwestia wieszania towarzysza Bieruta…

  11. 11 michał

    Soniu,

    Kolejność znakomita! Lazurowe Wybrzeże, Burbiszki, Brighton, wszystko to o wiele ciekawsze niż wieszanie towarzyszy.

  12. 12 Andrzej

    Nie po to aby „donosić” ale po to aby pochwalić Wydawcę za pracowitość i godne upamiętnienie 30. rocznicy śmierci Józefa Mackiewicza dopowiem, że z lektury „Wieszać, czy nie wieszać” wynikają dwie nowe pozycje: „Szabla i pałka gumowa” (przypis na str. 220) oraz „Listy do Redakcji »Kultury« (JM i BT) (przypis na str 332). Brawo!!!

  13. 13 sonia

    Andrzej,

    Aha. A wiec „Listy do redakcji Kultury” to bedzie tom 21, a „Szabla i palka gumowa” (zbior artykulow z lat 60-tych ?) – tom 23. Pozostaje zagadka tomu 24…

  14. 14 michał

    To się chyba nazywa „kompleks żony Sinobrodego”. Młoda żona Sinobrodego miała wstęp do każdego pokoju w ogromnym pałacu królewskim – z wyjątkiem jednego. Na tym zakazanym owocu zawisło całe jej szczęscie. Nie mogła mysleć o niczym innym, oprócz tej jednej komnaty, która pozostała przed nią zamknięta. No, i źle się to dla niej skończyło.

    Może jednak z tomem 24 będzie inaczej.

  15. 15 sonia

    Michal,

    Logicznie, tom 24 powinien zawierac wybor artykulow z lat 70-79, ale poniewaz ja bardziej lubie czytac opowiadania (lub powiesci) niz artykuly (lub listy), mam ciagle nadzieje ze udalo sie wam odnalezc jakies zapomniane nowele napisane w latach 30-tych miedzy trzecia i siodma, albo jakas powiesc napisana „do szuflady” podczas okupacji…

  16. 16 michał

    Soniu,

    Zapomniane opowieści z lat 30. znalazły się w tomie 25. Powieść pisana do szuflady, a ściślej „do ptasiej dziupli”, to „Dziękujemy Stalinowi za nową wspaniałą przyszłość” (czy jakoś tak), z której wiele fragmentów ukazało się na krótko po wojnie (w większości znajdują się w tomie „Fakty, przyroda i ludzie”). Zasadniczo przerobiona, powieść ukazała się w 1955 roku pt. „Droga donikąd”.

    Czy jest jeszcze szansa na dalsze odkrycia? Chyba tak, ale zapewne nie będą to powieści.

Komentuj





Language

Nowe książki Wydawnictwa Podziemnego, już w sprzedaży:


Zamów tutaj.

Jacek Szczyrba

Punkt Langrange`a. Powieść.

H
1946. Powieść.

Książki Wydawnictwa Podziemnego

Zamów tutaj:



J.R. Nyquist
Koń trojański
 
Dariusz Rohnka
Wielkie arrangement

Dariusz Rohnka
Fatalna Fikcja