Jakże trafnie zauważone. Autor tego artykułu mówi prawie to samo co my, tylko że jemu się zdaje, że komunizm upadł. Drobiazg. I jeszcze ten bełkot o “nadciągającej katastrofie gospodarczej”, z której rzekomo bolszewicy mieli sobie zdawać sprawę w 1989 roku. Mój Boże! A kiedyż to od października 1917 – od prawie 100 lat! – komunizm nie leżał pod gruzami katastrofy gospodarczej? A tu nagle alarm.

Ech, łza się w oku kręci.

Uderzam się w pierś. Napisałem powyżej, że “pucz” nie jest już nikomu do niczego potrzebny. Otóż jest potrzebny. Przynajmniej polrealistom. Nie czytuję i nie śledzę w internecie peerelowskiej prasy i to jest mój błąd.

Na ćwierćwiecze owego “epokowego wydarzenia” opublikowano w miejscowej prasie artykuł który demaskując fikcję wcześniejszego etapu pierestrojki, uzasadnia, że to dzięki “nieudanemu zamachowi stanu” mamy dziś to co mamy czyli “nie mamy komunizmu”. Chociaż, jak Pan to dobrze (i już dawno temu) opisał, wydarzenia te w swoim rozmachu i scenariuszu nie odbiegały zasadniczo od wcześniej zastosowanego i zdemaskowanego (także obecnie we wspomnianym artykule) wzorca, stały się zupełnie na serio przyjętym, co charakterystyczne bez żadnej próby dowodu, uzasadnieniem “upadku komunizmu”. Ale jednak jest w nim dowód. Na to, jak fałszywą tezę podpiera się dziś prawdą.

Wyznaję, że po prostu nie mam zdania czy słabość lat 90. była udawana. Wówczas wydawało mi się, że udawali. A teraz, patrząc wstecz, jestem mniej pewien.

A poza tym zgadzam się całkowicie z Pańską wykładnią. Ich władza nie była nigdy zagrożona, ani nawet kwestionowana. Są mistrzami w wykorzystywaniu autentycznej słabości, jak i w udawaniu osłabienia, gdy im tak wygodnie.

Będę miał dłuższe Post scriptum do tej dyskusji.

Myślę, że oszustwo w typie NEP (a takim jest pierestrojka) niewątpliwie powoduje faktyczne osłabienie bolszewików (jak każde poluzowanie więzów). Czy jednak na tyle, aby ryzykowali utratą władzy lub choćby jej części? O ile na początku ich władzy i po ataku hitlerowskim było to możliwe to czy było realne po pokonaniu kontrrewolucji i Hitlera oraz ułożeniu się z resztą świata? W chwili rozpoczęcia pierestrojki praktycznie z każdej strony świata nadchodziło dla niej wsparcie. Sądzę, ani nędza ani bezhołowie lat 90-tch, które były przecież realne (ale to nic nowego dla sowieciarzy) nie stanowiły dla nich zagrożenia dopóki byli w stanie nimi zarządzać i uzyskać pomoc z zewnątrz (w tym od swojego głównego wroga) aby je przezwyciężyć. Wygląda więc na to, że bolszewicy są w stanie wyzyskać własne osłabienie na swoją korzyść, wykorzystując do tego jeszcze większą słabość swoich przeciwników. Dzięki temu, od (znacznie więcej niż) 25-ciu lat, nie stanowi ono dla nich zagrożenia lecz dodatkowy atut. Wydaje mi się, że wykorzystanie słabości przeciwnika jest wzmocnieniem własnej siły.

Pańskie pytania powyżej – na czym polegała słabość sowieciarzy w latach 90-tych? Co przegrali lub co mogli przegrać w tym czasie? Jak wysokie było ryzyko przegrania czegoś? – wskazują wyraźnie, że jest Pan zdania, iż słabość lat 90. była słabością udawaną.

Im bardziej się nad tym zastanawiam, tym bardziej jestem skłonny zgodzić się z Panem. A jednak… pozwoli Pan, że powrócę do tamtych lat z czysto osobistego punktu widzenia.

Od końca lat 80., kiedy komunizm wydawał się upadać, czułem się bardziej i bardziej osamotniony w moim przekonaniu, że to wszystko pic na wodę. Jeden po drugim, przyjaciele odwracali się i pukali dyskretnie w czoło. Najrozmaitsi antykomuniści, z którymi próbowałem się wówczas stykać, okazywali się prędko apologetami “upadku”. Najbardziej zapadła mi w pamięć nadzwyczajna postać Briana Crozier, który pomimo oczywistego antykomunizmu, wziął “upadek” w Europie wschodniej za dobrą monetę.

Wyjątek stanowił wówczas Christopher Story. Był on zdania (podobnie jak Nyquist w kilkanaście lat później), że sowieciarze szykują gigantyczną, ostateczną ofensywę na “wolny świat”. Byłem wtedy przekonany, że słabość jest udawana, ale że żadnej ofensywy nie będzie. Patrząc wstecz, odnoszę trudne do uzasadnienia wrażenie, że to było coś w rodzaju pdwójnego bluffu: obraz słabości, za którym nie stała żadna siła. Projektowanie słabości oszukało wszystkich, ale oszukało najbardziej tych, którzy oczekiwali za tym obrazem jakiejś skrywanej siły. Dziś wydaje mi się, że nie było żadnej.

Zdaję sobie sprawę, że to wszystko “patykiem na wodzie pisane”, nic więcej niż mgliste odczucie.

Rzecz jasna zgadzamy się co do kolektywnego kierownictwa, hierarchii władzy i wykonywania poleceń. Ale jednak wątpliwości pozostają.

Moja trudność polega na tym: jeżeli istnieje kolektyw kierowniczy, który wydaje instrukcje, to on nie może leżeć na dnie oceanu bez jakichkolwiek kontaków ze światem, a w takim razie, jego instrukcje i inne interakcje z zewnętrznym otoczeniem, powinny być wykrywalne. Nie widać jednak wcale wyraźnych dowodów na jego istnienie.

Z tego wynikałoby, że koncepcja kolektywnego kierownictwa musi być o wiele bardziej mglista i giętka, że np. Putin, jak Stalin przed nim, jest o wile mniej poddany takiemu kolektywowi niż np. Jelcyn czy Gorbaczow. W wypadku Stalina, kolektyw przywódczy należał do niego i zależał od niego, wykonywał jego polecenia. Wydaje mi się, że tak samo jest w tej chwili. Natomiast w innych czasach, Chruszczowa, Andropowa, Gorbaczowa, sam przywódca był sługą kolektywu.

Jeżeli to prawda, to dynamika kolektywu zależy całkowicie od osobistych cech jego członków, a zwłaszcza cech nominalnego przywódcy. Niektórzy z nich przejmują kontrolę, inni nie. Jelcyn był być może tym wypadkiem, kiedy członek kolektywu zaskoczył nawet siebie samego swoją postawą i w rezultacie przyjął role, do której nie był wcale przeznaczony.

“Walka o władzę” w kom-wierchuszkach jest na ogół przedstawieniem na pożytek kremlinologów, ale czy zawsze? Co się dzieje w tej chwili w chrlu? Czy to jest walka o władzę czy teatr?

To rzecz jasna wszystko spekulacje.

O słabości napiszę później, jeśli wolno.

Jelcyn był stuprocentowym komunistą i leninistą. Inaczej przecież, nie zostałby wcześniej tak ważną figurą w sowieckiej hierarchii władzy. Zakładam więc, że posłusznie realizował to co ustaliło politbiuro. W tym, jak sądzę, swoją “rezygnację” w trakcie pierestrojki. Niewątpliwie nie wszystko potoczyło się tak jak było zaplanowane (nigdy tak nie jest) lecz bolszewicy potrafią zręcznie dostosować się do wydarzeń. Tym łatwiej im to przychodzi gdy są w stanie je kontrolować i mieć na nie wpływ. Podsumowując, nie wiem nic o tym że był to element planu ale uważam za bardzo prawdopodobne, że “dekada bezhołowia”- “słabości i ewolucji” mogła nim być.

Czy mógłby Pan opisać na czym polegała słabość sowieciarzy w latach 90-tych? Co przegrali lub co mogli przegrać w tym czasie? Jak wysokie było ryzyko przegrania czegoś?

Słuszne wydaje mi się przekonanie, że jedną z nadrzędnych zasad przyświecających sowieckiej strategii jest: udawać siłę, gdy się jest słabym, udawać słabość, gdy się jest silnym. Ale jednocześnie nie mogę się pozbyć wrażenia, że sowieciarze nie byli wcale silni w latach 90., gdy projekotwali obraz słabości, ani nie są wcale słabi teraz, gdy wydają się projekotwać obraz siły.

Inaczej mówiąc, coś tu nie gra.

Kiedy rozmawiałem z p. Christopherem Story, wydawcą Soviet Analyst we wczesnych latach 90., to sformułowałem określenie taktyki sowieckiej w owych latach, które lepiej brzmi po angielsku niż po polsku: anarchy or kgb. To znaczy wprowadzić taki chaos, żeby porządek wprowadzony następnie przez czekistów był błogosławieństwem. Najgorsze jednak, że to czekiści wprowadzali chaos i oni także wprowadzili potem porządek rękami Putina. Czyli nie było naprawdę wyboru.

Jednak moje pytanie dotyczy czego innego. Czy przed puczem istniał już plan dla Jelcyna u władzy i dekady bezhołowia?

Jeśli uznamy, że Golicyn właściwie opisał strategię sowiecką to jasnym wydaje się to, że mieliśmy tu do czynienia ze wzorcem “słabości i ewolucji”.
Sowieci, nic nie tracąc (lub tracąc niewiele) ze swoich zasobów wytworzyli na całym świecie wrażenie własnej słabości i ewolucji. Z tak dobrym wynikiem, że pomimo tego co gołym okiem widać, w dzisiejszym nowym, wspaniałym peerelu rozpowszechnia się mit o słabej wewnętrznie “Rosji” zaś na Zachodzie rozpowszechnione jest przekonanie o jelcynowskiej “demokracji”. Tymczasem przez cały okres tego “bezhołowia” mocno trzymali cugle w garści.

Sowieci nieprzerwanie pozostawali przy władzy. Gdy ktoś (nawet spośród nich, na własny rachunek) próbował im wyrwać jej część wówczas zdecydowanie reagowali tak jak zawsze to robili. Moim zdaniem, “bezhołowie” było na tyle ukartowane na ile ukartowana jest ich władza. Stanowiło część ich Metody.

Strategia, zwłaszcza ta długoterminowa, musi być bezustannie modyfikowana i poddawana rewizji. W tym kontekście, ciekawa wydaje mi się kwestia, czy dojście Jelcyna do władzy i bezhołowie lat 90. były z góry ukartowane?

Ciekaw jestem Pańskiego zdania.

Sugerując, że “od początku” miałem na myśli raczej początek realizacji a nie moment opracowania założeń sowieckiej dezinformacji i prowokacji. Wydaje mi się, że opisana przez Golicyna strategia Szelepina i Mironowa mogła być modyfikowana na bieżąco przy wykorzystaniu, jak Pan to celnie zauważył, doświadczeń “praskiej wiosny” i “polskiego karnawału” oraz, a raczej przede wszystkim, postawie tzw. Zachodu (coraz szybszego zjazdu po równi pochyłej). Skoro sino-sowiecki “rozłam”, w swojej istocie definiujący rozproszenie okazał się tak skuteczny, komuniści mogli dostosować ten model do aktualnej sytuacji i zrealizować go na większą skalę co także opisał Golicyn.

“Pucz” spełnił swoją rolę i jak widać nikomu nie jest już do niczego potrzebny, jakkolwiek “dzielny Gorbi” przysłał był jakiś wieniec pod zapomniany pomniczek (ale to raczej dla wciąż jeszcze licznych naiwnych co to uważają że była to dziejowa chwila narodzin “demokracji w Rosji” zdeptanej i zgwałconej przez “putinizm”).

Nie tylko można, ale z całą pewnością należy patrzeć na korzyści. Ale argument cui bono jest podejrzanej konduity, ponieważ puszcza się z bezmyślną tłuszczą. Zbyt łatwo ulegamy podejrzeniom tylko i wyłącznie dlatego, że przypisujemy sprawstwo tym, co skorzystali. Już chciałem podać przykład z zabójstwem Kennedy’ego, ale powstrzymała mnie notoryczna niejasność tego wydarzenia; powiem więc inaczej: jeżeli Ziutek podstawi nogę Bolowi, a Tosia wypije oranżadę Bola, podczas gdy ten ryczy w niebogłosy, to nie znaczy, że Tosia ukartowała podstawienie nogi Bolowi.

Wiem, że i tak zgadzamy się w tej kwestii, tylko po prostu cyzeluję myśl. (Ach, jaka to przyjemność.)

Pytania, które Pan stawia, są godne zastanowienia. W moim mniemaniu, ustalenia na temat modeli przybranych przez dwie wielkie kompartie odbywały się na najwyższym szczeblu i nie było możliwe, żeby obie wybrały ten sam manewr. Gdyby kompartia miała być otwarcie odsunięta w chrlu, to przetrwałaby w sowietach. Jak Pan słusznie mówi, “Gorbi” dostałby od Zachodu więcej nawet niż Deng. Jednak “upadek” w samej Moskwie, ojczyźnie ludu pracującego, ojczyźnie rewolucji, był o wiele bardziej dramatyczny niż gdziekowliek indziej.

Ale czy owo “rozproszenie”, jak Pan to trafnie nazywa, było celem od początku? Czy jest możliwe, żeby Szelepin i Mironow w latach 60. rzeczywiście przewidzieli taki przebieg wypadków? Wydaje mi się to niemożliwe. Sama wielowątkowość natomiast to insza inszość. To z kolei odkrycie zadzięcza bolszewia wielkiemu Soso, choć on sam zdaje się nie zauważył korzyści. Otóż wydaje mi się, że spór z Tito był początkiem wielowątkowości. Spór był – chyba! – autentyczny. Stalin naprawdę chciał zamordować tego bydlaka, Tito, ale dopiero następcy Stalina dostrzegli gigantyczne propagandowe korzyści ze stworzenia obrazu rozpadu i sporów. Dlatego zastosowali ten sam manewr w tzw. sino-sowieckim rozłamie. To samo dotyczy praskiej wiosny i polskich miesięcy. Nie wiem tylko czy da się rozciągnąć także na powstanie węgierskie (ale mam zamiar się dowiedzieć).

A wracając do puczu. Czy raczej “puczu”. Czy nie dziwi Pana, że w dzisiejszym świecie, w którym przywiązuje się tyle wagi do najbardziej idiotycznych rocznic (dziś np. w Anglii obchodzą rocznicę wypadku, kiedy samolot spadł na autostradę…), pominięto całkowitym milczeniem rocznicę puczu. Czyżby zbyt operetkowe było to wydarzenie?

Myślę, że pomimo słuszności tego stwierdzenia można spróbować przeanalizować “moskiewski pucz” pod kątem korzyści dla komunistów. Czy jego realizacja nie przyniosła sowietom znaczniejszych profitów od tych które niewątpliwie uzyskaliby gdyby ZSSR w dalszym ciągu istniał formalnie jak CHRL? Dlaczego nie zdecydowano się na wariant chrl-owski który okazał się niezwykle skuteczny bez odgrywania “upadku komunizmu”? Gorbaczow był bożyszczem Zachodu i dostałby co tylko by chciał, być może znacznie więcej od chińskich komunistów (zapewne tamci nie dostaliby wówczas tyle ile dostali i wciąż dostają). Dlaczego więc sowieci nie zdecydowali się na powtórkę tego manewru? Myślę, że cel pierestrojki był od początku taki aby system sowiecki rozproszyć. Kraje bałtyckie były “poligonem doświadczalnym” tego procesu, zaś “moskiewski pucz” a raczej jego następstwa (“niepodległa” Białoruś, Ukraina, Kazachstan i tak dalej) jego rozwinięciem. Sądzę, że “formalne rozwiązanie” sowietów w białowieskiej puszczy było nie tylko ich rozmydleniem (aby oznajmić światu “złożenie się” sowieckiego komunizmu) lecz także podziałem całości strategii na wątki.

Praca zespołowa stosowana jest “od zawsze” (taktyka wojskowa) po to aby skuteczniej – szybciej i mniejszym kosztem osiągnąć cel. W naszych czasach ma powszechne zastosowanie w każdej dziedzinie życia. Np. w komputerach wielowątkowość i wieloprocesorowość zwielokrotnia moc obliczeniową i czas potrzebny na realizację programu.
Czy zatem zysk “moskiewskiego puczu” – rozproszenie strategii na “państwowe” wątki aby skuteczniej osiągnąć cel, nie jest większy niż zysk komunistów chińskich? W gospodarczym ujęciu wydaje się że nie, lecz w politycznym wydaje się że tak. Można się zastanawiać i porównywać lecz czy nie jest tak że oba warianty się uzupełniają i stanowią dwa główne procesory tej samej maszyny?